Крутыя віражы Алеся Разанава

5 сьнежня адзначае 70-гадовы юбілей Алесь Разанаў — пісьменьнік, перакладчык. Гэта сёньня ён прызнаны паэт-наватар, ляўрэат Дзяржаўнай прэміі імя Янкі Купалы і прэміі «Залаты апостраф». А на пачатку творчага шляху ягонае прозьвішча ў ідэалягічных цыркулярах фігуравала з пазнакай «парушальнік акадэмічнага спакою».

Ярлык «нацыяналістаў» за права навучацца па-беларуску

У 1966-м Алесь Разанаў паступіў на філялягічны факультэт Белдзяржунівэрсытэту, а праз два гады апынуўся ў самым цэнтры скандалу. Разам зь сябрамі Віктарам Ярацам і Львом Барташам яны склалі ліст у ЦК КПБ на імя Пятра Машэрава. Пад лістом падпісаліся некалькі сотняў чалавек. Студэнты патрабавалі выкладаньня на беларускай мове.

02-032396C5-2A0C-427B-A60A-928D5CB9B1D6_w1597_n_r0_s.jpg

У выніку тройца ініцыятараў звароту атрымала ярлыкі «нацыяналістаў». А калі неўзабаве Алесь Разанаў, Віктар Ярац і Валянцін Тоўкун наведаліся ў Зэльву да Ларысы Геніюш, лёс завадатараў быў перадвырашаны. Разанава зь Ярацам, нягледзячы на выдатную пасьпяховасьць, выключылі з БДУ.

Пра крутыя віражы юбіляра Алеся Разанава згадвае паэт, грамадзка-палітычны дзеяч, адзін з заснавальнікаў берасьцейскай грамадзка-культурнай сябрыны «Край» Мікола Пракаповіч. Яны разам вучыліся спачатку на філфаку БПІ, а потым служылі ў войску.

«Зьвёў са сьвядомымі мастакамі, пазнаёміў з Барадуліным»

«Стала біяграфічным фактам, за што Алеся Разанава выключылі з БДУ — праз збор подпісаў за выкладаньне на беларускай мове... Да нас у Берасьцейскі пэдінстытут ён прыйшоў на трэці курс, вучыліся ў адной групе. Зразумела, што падтрымліваў сувязі са сьвядомай беларускай інтэлігенцыяй, да якой далучаў і сваіх калегаў і аднакурсьнікаў. Менавіта празь яго я пазнаёміўся і зь менскімі мастакамі, і ўпершыню трапіў у кватэру да Рыгора Барадуліна.


03-F2DB4CCF-8F1E-477B-916C-EF21A298AD51_w1597_n_r0_s.jpg

Алесь Разанаў, 2011 год


Гэта была нармальная чалавечая пазыцыя, якая папросту не ўкладалася ў тагачасныя ідэалягічныя рамкі. Нават сёньня гэта не ўспрымаецца як нешта надзвычайнае, але тады быў выбух. І каб не дапамога старэйшых аднадумцаў, ня ведаю, што было б з Разанавым, зь Ярацам. Хлопцы рызыкавалі не атрымаць адукацыі. Па тым часе справа была сур’ёзная».

«Каб не дапамога Танка, Разанаў застаўся б без вышэйшай адукацыі»

«Пасьля той гісторыі Віктар Ярац пайшоў на радзіму ў Гомель, Алесь Разанаў, адпаведна, на сваю радзіму — у Берасьце, бо сам зь Бярозаўшчыны. Ня ведаю, ці плянавалі так адмыслова — хутчэй за ўсё, пайшлі туды, куды ўзялі. Бо пасьля таго, як выключылі з самага галоўнага ўнівэрсытэту, шанцы на працяг вучобы з такім „кляймом“ былі мінімальныя.


04-DC19F012-B35C-428A-83DB-4834A89AB059_w1597_n_r0_s.jpg

Алесь Разанаў раздае аўтографы чытачам, 2015 год


Пашчасьціла, што рэктар БПІ Сяргей Гусак — чалавек глыбокай нацыянальнай сьвядомасьці і пагадзіўся яго ўзяць ледзь не пад асабістую адказнасьць. Ну, і шмат чаго было варта слова Максіма Танка, безумоўна. Не прыслухацца да ягонай думкі было немагчыма».

«Стаў духоўным лідэрам і прыкладам для перайманьня»

«Нейкай адкрытай „агітацыі“ з боку Разанава не было, але ў нас сама па сабе група падабралася нацыянальна сьвядомая, нікога ня трэба было ў гэтым сэнсе выхоўваць. Хлопцаў было меней, у асноўным дзяўчаты, усе вельмі дружныя, сапраўдныя аднадумцы.


05-8DDCECBD-FF2A-4787-BAFF-AF783F6DAA8D_w1597_n_r0_s.jpg

Алесь Разанаў на «Гісторыка-культуралягічным форуме», прысьвечаным 500-годзьдзю выхаду першай беларускай кнігі Скарыны ў Празе. Менск, 14 студзеня 2017 году


Алесь на гэтым фоне быў нашым лідэрам. Ня толькі ў сэнсе маральнасьці. Шмат працаваў, старанна вучыўся, скончыў інстытут з чырвоным дыплёмам. Я б нават сказаў, што для групы ён стаў, без перабольшаньня, духоўным лідэрам, сапраўдным прыкладам для перайманьня».

«Мацяш дасылала ў войска «Літаратуру і мастацтва»

«Паэтам ён быў ужо падчас вучобы. Памятаю, як яшчэ студэнтамі сьвяткавалі выхад ягонай першай кнігі — сапраўдная падзея па тым часе. Гэта цяпер захацеў, заплаціў сам ці знайшоў спонсара — і выдаў. А тады была цэлая вяха.

Так атрымалася, што мы разам ня толькі вучыліся, а служылі ў адной армейскай частцы ў Расеі — чацьвёра аднакурсьнікаў трапілі ў адну частку, толькі ў розныя дывізіёны. Ліставаліся зь Нінай Мацяш, зямлячкай Алеся, яна нам рэгулярна дасылала „Літаратуру і мастацтва“. Ну, і зразумела, што пасьля нашы шляхі перакрыжоўваліся. Ня так часта, бо я ў Берасьці, ён у Менску. Але сувязі не губляюцца...»

«Танец з вужакамі» ад татальнай цэнзуры

Першы паэтычны зборнік Алеся Разанава «Адраджэньне» зьявіўся ў 1970 годзе. Яго зьмест быў істотна скарэктаваны — партыйныя цэнзары не маглі спакойна рэагаваць на ўслаўленьне герояў беларускай мінуўшчыны, што вынікала ўжо з самой назвы.

Наступная кніга вершаў пад назвай «Назаўжды» выйшла праз чатыры гады і адзначыла схільнасьць аўтара да паэтычнага экспэрымэнту, акцэнтаваньне ўвагі на філязофскіх праблемах.

06-5CCDC547-0DEF-49B2-88A6-CF4C11A3FD71_w1597_n_r0_s.jpg

Сьледам паўсталі зборы паэмаў-баладаў «Каардынаты быцьця» і «Шлях-360». Аднак путамі віселі ідэалягічныя абмежаваньні — перадусім кола дазволеных тэмаў і спосабы іх увасабленьня.

Тым ня меней Разанаў працягвае пісаць, займаючы пачэснае месца ў сучаснай беларускай літаратуры. З-пад ягонага пяра выходзяць «Вacтpыё cтpaлы», «У гopaдзe вaлaдapыць Рaгвaлoд», «Пaлявaньнe ў paйcкaй дaлiнe», «Рэчaicнacьць», «Тaнeц з вyжaкaмi».

«Яйкаквадраты» супраць «Мабільных тэлесыстэмаў»

10 гадоў таму творца стаў удзельнікам гучнага працэсу. Вярхоўны суд Беларусі прыняў да разгляду справу аб парушэньні апэратарам мабільнай сувязі «Мабільныя тэлесыстэмы» аўтарскіх правоў паэта Алеся Разанава і мастака Віктара Маркаўца. Яны настойвалі, што расейскі апэратар у якасьці брэнду МТС без дазволу «пазычыў» выявы яйка ў рознакаляровых квадратах, прыдуманыя і ўвасобленыя ў праекце «Яйкаквадраты».

07-44BD246E-7EC4-43EA-A62C-D5E71BE92695_w1597_n_r0_s.jpg

Шэсьць мастацка-канцэптуальных «яйкаквадратаў» зьявіліся ў Беларусі ў 1992-м, а праз паўтара дзясятка гадоў пачалі выкарыстоўвацца ў выяве таварнага знаку апэратара мабільнай сувязі МТС. Паэт і мастак афіцыйна папярэджвалі кіраўніцтва мабільнага апэратара пра аўтарскія правы на сымбаль, аднак МТС афіцыйна зарэгістраваў свой брэнд на тэрыторыі Беларусі 10 ліпеня 2007 году.

Працэс расьцягнуўся на некалькі гадоў, у выніку Вярхоўны суд заняў бок МТС.

Без падсумаваньня, але з плянамі на пэрспэктыву

Актыўная паэтычная дзейнасьць Алеся Разанава ідзе поруч зь перакладчыцкай. Ён шмат перакладае зь нямецкай, ангельскай, польскай, чэскай, баўгарскай, латыскай, грузінскай ды іншых моваў.


08-2541A609-B72D-48B4-BEE8-056AC8DF342F_w1597_n_r0_s.jpg

У межах «Месяца нямецкай літаратуры» ў кнігарні «Логвінаў» адбылася прэзэнтацыя нямецкамоўнай кнігі Алеся Разанава «Der Mond denkt, die Sonne sinnt». 5 верасьня 2011 году


На сумежжы ХХ і ХХІ стагодзьдзя паэт паспрабаваў натхніцца сьвежымі ідэямі ў Нямеччыне, і зьмена асяродзьдзя прынесла нечаканыя наступствы. Цяпер Разанава можна назваць ня толькі беларускім, а і нямецкім паэтам. Ягоныя навацыі ў працы са словам атрымалі прызнаньне сярод тамтэйшых літаратараў.

У свой юбілей Алесь Разанаў далёкі ад думкі пра падсумаваньне мінулых зьдзяйсьненьняў. Нашмат больш ён заклапочаны пэрспэктыўнымі плянамі. Прынамсі, сёлетні год з поўным правам можа занесьці сабе ў актыў — падрыхтавана і выдадзена тры кнігі, іншыя яшчэ на падыходзе.

***

Алесь Разанаў нарадзіўся ў вёсцы Сялец Бярозаўскага раёну на Берасьцейшчыне. Вучыўся ў БДУ, быў выключаны за патрабаваньне беларусізацыі ўнівэрсытэту. У 1970 годзе скончыў Берасьцейскі пэдагагічны інстытут.


09-1738C7C5-5A4A-42D9-AA3F-E3F9F3140339_w1597_n_r0_s.jpg

Алесь Разанаў, 2017 год


Працаваў у газэце «Літаратура і мастацтва», выдавецтве «Мастацкая літаратура», часопісах «Родная прырода», «Крыніца». Віцэ-прэзыдэнт Беларускага ПЭН-цэнтру. Некаторы час правёў у Нямеччыне і Аўстрыі, цяпер стала жыве ў Беларусі.

Зборнікі паэзіі:

  • «Адраджэньне» (1970) (першапачатковая назва — «Адрачэньне»)
  • «Назаўжды» (1974)
  • «Каардынаты быцьця» (1976)
  • «Шлях — 360» (1981)
  • «Вастрыё стралы» (1988)
  • «У горадзе валадарыць Рагвалод» (1992)
  • «Паляванне ў райскай даліне» (1994)
  • «Гліна. Камень. Жалеза» (2000)
  • «Wortdichte» (2003) (па-нямецку)
  • «Кніга ўзнаўленняў» (2005)
  • «Лясная дарога: версэты» (2005)
  • «Каб мелі шчасце ўваскрасаць і лётаць: паэмы» (2006)
  • «Дождж: возера ў акупунктуры: пункціры» (2007)
  • «Пчала пачала паломнічаць: вершаказы» (2009)
  • «Сума немагчымасцяў: зномы» (2009)
  • «Воплескі даланёю адною: пункціры» (2010)
  • «З апокрыфа ў канон: гутаркі, выступленні, нататкі» (2010)
  • «З Вяліміра Хлебнікава» (2011)
  • «І потым нанава пачаць: квантэмы, злёсы, вершы» (2011)
  • «Столькі і гэтулькі» (2012)
  • «І вынайшаў я крылы — вось яны» (2014)
  • «Галасы тое, што ёсьць, шукаюць» (2016)
  • «Маем найбольшае самі» (2017)
  • «Невядомая велічыня. Гутаркі. Артыкулы. Згадкі» (2017)

Ігар Карней, “Радыё Свабода”