10 мясьцінаў у Беларусі, дзе можна ўшанаваць памяць паўстанцаў Каліноўскага

155 гадоў таму, 22 студзеня 1863 году, Цэнтральны нацыянальны камітэт у Варшаве пачаў паўстаньне супраць расейскага царызму. Празь 10 дзён да яго далучыліся паўстанцы Беларусі і Літвы пад кіраўніцтвам Кастуся Каліноўскага. Паўстаньне, якое мела на мэце адмену падзелаў Рэчы Паспалітай, было жорстка задушана ўладамі ў 1864 годзе. Аднак яно стала штуршком для разьвіцьця беларускай самасьвядомасьці і будучай дзяржаўнасьці.

Свабода прыгадвае мясьціны, дзе сёньня можна ўшанаваць памяць паўстанцаў Каліноўскага.

Капліца на месцы бітвы пры Мілавідах

На Берасьцейшчыне шмат мясьцінаў, зьвязаных з паўстаньнем 1863-1864 гадоў. Аднак нідзе ўшанаваньні паўстанцаў ня ладзяцца на афіцыйным узроўні. Толькі грамадзкасьць адведвае гэтыя помнікі.Найбольш шырока ўшаноўваюцца падзеі паўстаньня на Берасьцейшчыне на месцы адной з самых буйных бітваў — каля Мілавідаў сёньняшняга Баранавіцкага раёну. Тут пры дарозе на месцы бітвы збудавалі капліцу ў гонар паўстанцаў і паставілі валун.


01-3988B09F-637D-4F75-A431-3CD310D11E89_w1597_n_r0_s.jpg

Капліца ў Мілавідах


З другога боку дарогі стаіць крыж-помнік у гонар палеглых тут расейскіх жаўнераў.


02-B6CF253D-E940-4BD1-AD11-1C4AD6D54935_w1597_n_r0_s.jpg

Крыж у памяць пра палеглых расейскіх жаўнераў праз дарогу ад капліцы


Пару гадоў таму актывісты паставілі яшчэ адзін валун — з рэльефам Кастуся Каліноўскага.


03-2B90B482-C3FF-4341-AC4D-93F4C44F621C_w1597_n_r0_s.jpg

Валун, усталяваны ў Мілавідах некалькі месяцаў таму невядомым ініцыятарам


Штогод у дзень бітвы, 3 чэрвеня, тут ладзяць фэст. Улады ў ім ня ўдзельнічаюць, а часам і перашкаджаюць. Напрыклад, у 2013 годзе супрацоўнікі ДАІ ўшанаваньне спынілі, а на арганізатара Віктара Сырыцу склалі пратакол за несанкцыянаваную акцыю.​

Крыж-помнік на магіле паўстанцаў каля Косава

Гранітны крыж на каталіцкіх могілках каля Косава паставілі ў 1927 годзе на магіле трох паўстанцаў. Вядомыя прозьвішчы двух зь іх: Красінскі і Лукашэвіч.


04-4292CE71-AF6B-476B-8E4A-259B491B25DE_w1597_n_r0_s.jpg


У савецкія часы крыж быў павалены. У 1990-х яго паставілі на ранейшае месца.

Да крыжа зрэдку прыяжджаюць актывісты. Даглядаюць яго мясцовыя каталікі.

Шыбельная гара ў Івацэвічах

Назва Шыбельнай гары пад Івацэвічамі — ад слова «шыбеніца». Тут расейскія карнікі распраўляліся з палоннымі паўстанцамі — вешалі іх на соснах. Пасьля паўстаньня мясцовыя людзі завялі традыцыю вешаць на тыя сосны абразкі. Як апавядаў мясцовы краязнавец Алесь Зайка, яшчэ ў 60-я гады ХХ стагодзьдзя тыя абразкі выглядалі з-пад кары дрэваў.


05-18F19C65-1589-436B-B7C7-EF9C8292C357_w1597_n_r0_s.jpg


На пачатку 2000-х івацэвіцкія грэка-каталікі паставілі на пагорку драўляны крыж. Улады гэтае месца не ўшаноўваюць.

Помнік паўстанцам у Пагосьцішчы

Помнік у гонар паўстанцаў 1863 году зьявіўся ў вёсцы Пагосьцішча Лёзьненскага раёну з ініцыятывы мясцовай настаўніцы Алены Грачышнікавай у 2006 годзе. Але апякуюцца ім пераважна аршанцы, бо пастаўлены помнік у гонар апошняга бою паўстанцаў менавіта аршанскага атраду. Ён адбыўся 26 красавіка 1863 году.


06-A5BC5001-9A83-4BBC-8A2C-0C0F16E4AE24_w1597_n_r0_s.jpg


Штогод аршанскія актывісты прыяжджаюць сюды 28 жніўня — у дзень расстрэлу камандзіра атраду Ігната Будзіловіча. Яны парадкуюць тэрыторыю вакол помніка, ладзяць імправізаваныя канцэрты.

Помнікі лідэрам паўстаньня ў Сьвіслачы

«Каліноўскага [ў Беларусі] шанавалі пры ўсіх уладах», — адзначыў неяк гісторык Андрэй Унучак. Аднак першы і адзіны пакуль у Беларусі помнік лідэру антырасейскага паўстаньня зьявіўся ў 1958 годзе ў Сьвіслачы, дзе Каліноўскі скончыў гімназію. Аўтар манумэнта — славуты беларускі скульптар Заір Азгур.


07-A50882E6-6870-43E7-97F9-22B456F9C137_w1597_n_r0_s.jpg

Акцыя памяці ля помніка Каліноўскаму ў Сьвіслачы, 2015 год


Цягам двух дзесяцігодзьдзяў незалежнасьці прадстаўнікі дэмакратычнай супольнасьці з усёй краіны прыяжджаюць да помніка, каб ушанаваць памяць паўстанцаў. За што трапляюць пад перасьлед ад уладаў, атрымліваюць штрафы.


08-4CD762E0-387B-4FCA-ACF8-A717188E2C89_w1597_n_r0_s.jpg

Побач з магілай брата Кастуся Каліноўскага Віктара ў Сьвіслачы. 2016 год


У Сьвіслачы ёсьць помнік і яшчэ аднаму лідэру паўстаньня 1863-1864 гадоў Рамуальду Траўгуту. Ён устаноўлены ў 1928 годзе і адноўлены ў 1989-м.

Крыж у гонар 150-годзьдзя паўстаньня на Астравеччыне

Побач зь вёскай Слабодка Астравецкага раёну на высокім пагорку ў 2013 годзе паставілі крыж з шэрага каменю ў выглядзе гіганцкага мяча, загнанага вастрыём у зямлю.


09-9C4C1B2E-8FDC-4F16-8399-6770F907D45C_w1597_n_r0_s.jpg


На крыжы выгравіраваны паўстанцкі пароль «Каго любіш?» на лацініцы і кірыліцы. Наверсе крыжа, на дзяржальне мяча, — выява «Пагоні».

Крыж паставілі ня ў гонар нейкай канкрэтнай бітвы, а як памятны знак усяму паўстаньню — трагічнай, але вельмі яркай падзеі.А меч — гэта стары сымбаль, які мае два прачытаньні. Калі ён узьняты — гэта кліч да барацьбы, дзеяньня. Калі ж ён уторкнуты ў зямлю — гэта сымбаль таго, што бітва скончаная, засталося падлічыць страты, пахаваць памерлых і памятаць пра іх.

Аўтар ідэі — краязнаўца Алесь Юркойць, фундатар — Мікіта Забуга, скульптар — Ігар Засімовіч.

Магіла паўстанца-студэнта ў Горках

24 красавіка 1863 году ў Горкі ўвайшоў атрад Людвіка Зьвяждоўскага, паплечніка Кастуся Каліноўскага. Было абвешчана, што ў мястэчку ўсталёўваецца народная ўлада. Паўстанцаў падтрымалі студэнты мясцовага земляробчага інстытуту (цяпер Сельскагаспадарчая акадэмія). У ваеннай сутычцы з расейскімі войскамі ў Горках і загінуў студэнт інстытуту Войцех Дамарацкі.


10-3C8CAE9D-5E98-4E14-AD97-85AE00BA8EF1_w1597_n_r0_s.jpg

Абэліск на магіле Дамарацкага


За савецкім часам у акадэмічным дэндрапарку на магіле Войцеха Дамарацкага паклалі мармуровую пліту як змагару з царызмам. Яна трэснула, і горацкія рупліўцы даўніны настаялі, каб улады замянілі яе. Паставілі абэліск з надпісам на расейскай мове.

Магіла паўстанца ў Менску

На цэнтральнай алеі Кальварыйскіх могілак, непадалёк ад касьцёла (зьлева) можна знайсьці магілу Яна Баляслава Луцкевіча (15.05.1831–04.09.1895) — штабс-капітана расейскай арміі, удзельніка паўстаньня 1863–1864 гадоў, які цудам пазьбег рэпрэсій.


11-F1EBFA0C-07E9-4537-A583-318007826315_w1597_n_r0_s.jpg


Бацька дзеячаў беларускага адраджэньня і ініцыятараў незалежнасьці Івана і Антона Луцкевічаў Ян Баляслаў быў адным зь першых прафэсійных беларускіх чыгуначнікаў. Сябраваў зь Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам, які прысьвяціў яму верш «Заўтра Спаса, кажуць людзе».

Помнік паўстанцам пад аховай дзяржавы ў Плябані

На старых могілках вёскі Плябань у Маладэчанскім раёне пахаваныя кіраўнік паўстаньня на Маладэчаншчыне й Вілейшчыне Юльян Бакшанскі, а таксама ягоныя аднадумцы і памочнікі — Рафал Малішэўскі, Людвік Ямант, Леапольд Панькоўскі і пятнаццацігадовы гімназіст Сулістроўскі.


12-E9BC638C-3686-4CF5-BB4F-4D94818D01FA_w1597_n_r0_s.jpg

Ушанаваньне памяці паўстанцаў 1863 году ў Маладэчанскім раёне. Вёска Плябань, 27 сакавіка 2017 году


Яны загінулі падчас бою з царскімі войскамі 23 сакавіка 1863 году недзе ў раёне вёскі Сьвечкі.

Помнік на магіле паўстанцаў зьявіўся ў 1921 годзе, але доўгі час быў занядбаны, пакуль Зянон Пазьняк і Міхась Чарняўскі не адкрылі яго наноў у 1980-х ды не дамагліся ад уладаў устаноўкі новага.

Сёньня на камені адразу дзьве шыльды: афіцыйная з пазнакай, што магіла ёсьць аб’ектам гісторыка-культурнай спадчыны, і «грамадзянская»: «Тут пахаваныя паўстанцы — змагары за незалежнасьць і волю Беларусі і Літвы».

Месца бітвы ў Налібацкай пушчы

17 траўня 1863 году ва ўрочышчы Буды ў Налібацкай пушчы адбылася бітва паўстанцаў Каліноўскага з расейскімі салдатамі.

У атрад Янкі Каваля і ксяндза Фэліцыяна Лашкевіча ўваходзілі 65 чалавек. У пушчы да іх далучыліся каля 20 мясцовых памешчыкаў, шляхты. Атрад адважна змагаўся са значна большай групай расейцаў, але вымушаны быў адступіць пад Мілавіды.


13-A0551308-E7DF-487E-943B-F23056570365_w1597_n_r0_s.jpg

Урочышча Буды ў Налібацкай пушчы


Да Другой усясьветнай вайны ў Будах была лесьнічоўка і пастаянна жыла сямʼя лесьніка.

Урочышча месьціцца далёка ад вялікіх дарог, найбліжэйшы населены пункт — вёска Кляцішча. Трапіць туды няпроста, а звычайным транспартам — рызыкоўна.


14-CF42A256-6075-4809-826B-AC8530DF795A_w1597_n_r0_s.jpg

Урочышча Буды ў Налібацкай пушчы


Месца да гэтага часу ніяк не ўшанавана. Старая дуброва, рака побач, цішыня і слаўная мінуўшчына робяць з Будаў выдатнае месца для летняй вандроўкі з намётамі.

Дзьмітры Гурневіч, ПД, СК, ММ, БС, АБ, “Радыё Свабода”