Абвешчаны збор сродкаў на выданне успамінаў беларускага андэрсаўца Паўла Нічыпарука

У мемуарах жаўнера Другога польскага корпуса з Беларусі Паўла Нічыпарука ёсць усё: і ГУЛАГ, і вайна, і настальгія па роднай Беларусі. Кніга будзе мець больш за 200 старонак цікавых успамінаў і фактаў з гісторыі Беларусі, а таксама некалькі сотняў аўтэнтычных каляровых і чорна-белых здымкаў з прыватнага архіва гісторыка Ігара Мельнікава.

Безумоўна, кожны з нас чытаў раман-эпапею Міхаіла Аляксандравіча Шолахава “Ціхі Дон”. Трагедыя Рыгора Мелехава не пакінула абыякавым ніводнага чалавека, які азнаёміўся з гэтай кнігай. Аднак такіх твораў можна было б напісаць тысячы, калі б кожны, хто перажыў выпрабаванні ХХ стагоддзя, пазней апісаў іх у якасці мемуараў. Беларус Павал Каленікавіч Нічыпарук такія ўспаміны пакінуў, і яго жыццё — лепшая ілюстрацыя таго, праз якія цяжкія выпрабаванні давялося прайсці жыхарам Беларусі падчас Другой сусветнай вайны.

Цікавым фактам з’яўляецца тое, што ў 1989 г. з рукапісам успамінаў гэтага чалавека азнаёміўся знакаміты беларускі пісьменнік, удзельнік Другой сусветнай вайны Васіль Быкаў. “Я прачытаў Вашыя мемуары. Несумненна, яны заслугоўваюць увагі. Трэба іх выдаць. Дзеля гэтага Вам трэба звярнуцца ў выдавецтва ў Мінску ці ў Маскве (напрыклад, у выдавецтва “Беларусь”), якое выдае падобнага кшталту літаратуру, і прадставіць туды два экзэмпляры рукапісу. Справа гэтая працяглая, таму трэба пачынаць не губляючы часу. Жадаю Вам поспехаў! На днях я з’язджаю з Мінска на месяц, таму Ваш рукапіс Вы можаце атрымаць у Доме літаратара (вуліца Фрунзэ, дом 5) у сакратаршы Ніла Гілевіча (3 паверх). З прывітаннем В. Быкаў. 13.09.1989”, — пісаў Васіль Уладзіміравіч сваяку Нічыпарука. Аднак тады мемуары беларуса так і не ўбачылі свет. Доўгія дзесяцігоддзі яны ляжалі і чакалі свайго даследчыка.

Павал Каленікавіч Нічыпарук нарадзіўся ў жніўні 1902 г. на хутары Жардзечна каля вёскі Запруды (зараз Кобрынскі раён Берасцейскай вобласці). У лютым 1941 г. яго арыштавалі і накіравалі ў лагер ГУЛАГу ў Свярдлоўскай вобласці. У 1942 г. беларус аказаўся ў Арміі Андэрса і ў яе складзе ўдзельнічаў у баях з нацыстамі ў Італіі. У 1948 г. Нічыпарук паехаў у ЗША, дзе і пражыў да самай смерці ў 1979 г. У нататках Паўла Каленікавіча, надрукаваных на машынцы на маленькіх, “амерыканскіх” аркушах паперы, ёсць усё: цяжкая сялянская праца, нечалавечыя ўмовы савецкіх турмаў і ГУЛАГу, фронт і баі з нацыстамі, расстанне з сям’ёй і жыццё ў эміграцыі. А яшчэ — вялікая настальгія па роднай Беларусі. Лёс Нічыпарука тыповы для шматлікіх беларускіх андэрсаўцаў. Нехта пасля вайны вяртаўся ў БССР, і ў 1951 г. савецкія ўлады дэпартавалі іх у Іркуцкую вобласць. Іншыя вырашалі застацца “на Захадзе”. Пра гераізм беларускіх жаўнераў Другога польскага корпуса, якія мужна змагаліся супраць гітлераўскіх войскаў на Заходнім фронце, на іх Радзіме, на доўгі час забыліся. І толькі зараз, калі тых ветэранаў Другой сусветнай ужо няма з намі, праўда пра іх жыццё і выпрабаванні, праз якія яны прайшлі, становіцца здабыткам беларускай грамадскасці.

Жаўнеры Другога польскага корпуса з Беларусі

Імёны ўсіх спонсараў будуць узгаданы ў кнізе.

Ігар Мельнікаў

 


Прапаную Вашай увазе фрагмент першай главы кнігі "Адысея палешука".

Прароцтва

Мой бацька Каленік Дзям’янавіч Нічыпарук памёр у 1930-м годзе. Я застаўся з матуляй Варварай Філімонаўнай і дзвюма сёстрамі. Я ўжо быў жанаты з сялянскай дзяўчынай Аксінняй Пятроўнай. Уся гаспадарка, зразумела, засталася мне. А разам з ёй у спадчыну атрымаў і ўсе цяжкасці сялянскай працы. Жылі мы ва ўрочышчы Жардзечна Кобрынскага раёна Заходняй Беларусі. Пасля смерці бацькі наш “маёнтак” быў падзелены на хутары. Землі там былі кепскія, таму працы было шмат. Але я быў задаволены, бо працаваў на сваёй гаспадарцы і някепска, скажу я вам, у мяне ішло. Так працягвалася да 6 лютага 1941 года, калі маё жыццё зрабіла круты паварот. Я тады не ведаў, што мяне чакае. Калі б даведаўся, што будзе, напэўна, не вытрымаў бы і скончыў жыццё самагубствам. Часта думаю, якую ролю ў маім лёсе адыграла Другая сусветная вайна? З аднаго боку, я застаўся жывы, ды і мае родныя перажылі акупацыю, а з другога — я пакінуў Радзіму. Свайго лёсу ніхто не ведае. Але кожны хоча даведацца, што яго чакае. Нехта варожыць на картах, іншыя разглядаюць лініі на далонях. Я ніколі гэтым не цікавіўся. Аднойчы ў нашую вёску прыйшлі цыгане. Да мяне падышла жанчына і кажа: — Гаспадар, дай пагадаю на картах. Усё скажу, што цябе чакае. Я сказаў, што не веру ва ўсё гэта, але цыганка трапілася настойлівая і расклала карты. Адзін раз, затым яшчэ. Праз секунду яна змянілася ў твары і кажа: — У вас нядаўна ў сям’і гаспадар памёр. Я кіўнуў галавой. Пра гэта яна магла і ад суседзяў даведацца. Цыганка не супакоілася. Расклала карты яшчэ раз і кажа: — Гаспадар, карты паказваюць, што цябе чакае цяжкі лёс. Жанчына ўхапілася за маю руку і адштурхнула, як быццам бы ўбачыла там чорта. — Чакае цябе доўгая дарога. За мяжу паедзеш, далёка. За мора. У войску будзеш з ворагам біцца. Я не паверыў ёй. — Кінь хлусіць, жанчына. Нікуды я не збіраюся ехаць. У мяне гаспадарка. Дзеці малыя. Бацька сапраўды памёр, дык пра гэта ўся вёска ведае. Зараз вось трэба гаспадаркай займацца. Хопіць выдумляць. Аксіння, дай ёй кавалак сала, і няхай яна ідзе з Богам. Я тут гаспадарку не магу на дзень пакінуць, а яна мне кажа, што за моры-акіяны паеду. …Каб я тады ведаў, што цыганка праўду казала. Сапраўды, нешта яны бачаць. А яшчэ на свята праваслаўнага Раства Хрыстова ў 1940 г. прысніўся мне сон. Быццам бы ў нас гасцей шмат у доме. П’ем, гуляем, весялімся. Я выйшаў на двор, паглядзець, ці ўсё ў парадку. Гляджу, а наша хата, якую пабудавалі ўсяго некалькі гадоў таму, пакасілася і зараз разваліцца. Я пабег у хату з крыкам: “Дом валіцца! Госці дарагія, ратуйцеся!” Усе пабеглі з дома на двор, схапілі калы і сталі хату падпіраць. Пабег я ў амбар, а там усё зерне, мука з усіх засекаў сыплецца. Не магу зразумець, што адбываецца. Гляжду, агонь на гарышчы. Тут я і прачнуўся. Тады я яшчэ не ведаў, што той сон быў таксама прароцкім.

Дом Нічыпарукоў

Злашчасны “Наган”

У адзін з дзён верасня 1940 года на парозе хаты з’явіўся старшыня нашага ўрочышча Жардзечна. Малады хлопец даў мне позву, у адпаведнасці з якой я павінны быў на наступны дзень з’явіцца ў вёску Запруды да міліцыянера. Я запытаў старшыню, па якой справе мяне выклікаюць, але той не ведаў. На наступны дзень я прыйшоў у аддзяленне міліцыі, дзе мяне ўжо чакалі. Малады міліцыянер падышоў і кажа: — Добры дзень, Нічыпарук. Як вашыя справы? Добра, кажыце, у вас ёсць зброя? Рэвальвер? Я спужаўся і адразу зразумеў, што нехта напісаў на мяне данос. Трошкі падумаўшы, я вырашыў не прызнавацца. — Пан міліцыянер… Прабачце, таварыш. Няма ў мяне ніякай зброі. — У цябе ёсць “Наган” вытворчасці Імператараскага тульскага завода. Мы гэта дакладна ведаем. Будзеш далей хлусіць ці прызнаешся? “Наган” сапраўды быў. Яго майму бацьку даў у 1923 годзе адзін партызан, які прыйшоў з Мінска. Тады ў Заходняй Беларусі дзейнічала шмат бальшавіцкіх партызан [1]. Бацька, аднак, да іх не пайшоў, а рэвальвер схаваў. Як казаў тады: “Да лепшых часоў”. Вось, відаць, яны і прыйшлі. — Паслухай, Нічыпарук! Калі аддаш зброю ўласнаручна, нічога табе і тваім блізкім не будзе. А калі мы пашукаем і знойдзем, то кепска будзе. Зброю трымаць без дазволу не дазваляецца, — сказаў упаўнаважаны. Я падумаў секунду і вырашыў прызнацца. Навошта мне той “Наган”, каб за яго ў турму ісці. Міліцыянер загадаў на наступны дзень прывезці зброю і здаць. Раніцай я ўстаў рана, але ў Запруды асабліва не спяшаўся. Відавочна, гэта зразумеў і міліцыянер, бо сам прыехаў да майго дзядзькі Івана і выклікаў праз аднавяскоўцаў мяне да сябе. Я прынёс рэвальвер, аддаў яго ўпаўнаважанаму і папрасіў міліцыянера напісаць распіску, што, маўляў, я здаў зброю добраахвотна. Спачатку той не хацеў пісаць паперку, але хутка “зламаўся” і пагадзіўся. На паперцы быў подпіс: “лейтынант Сысоеў”. — Да пабачэння, Нічыпарук. Усё добра. Ты хоць і са спазненнем, але зброю здаў. Трэба было раней гэта зрабіць, бо даўно было абвяшчэнне пра здачу зброі. — Але я пра гэта нідзе не чуў. Газет я не чытаю. Няма калі, працы шмат. На тым і развіталіся. Пасля гэтага мая сям’я жыла спакойна два месяцы. У маёй кішэні была распіска міліцыянера. Здавалася, усё скончылася шчасна. Аднак як я памыляўся… У адзін з дзён мяне раптам выклікалі ў раённае аддзяленне міліцыі ў Кобрын. Начальнік пасадзіў мяне перад сабой і запытаў: — У верасні 1939 года Заходнюю Беларусь вызвалілі ад паноў. А ты да гэтага часу трымаеш зброю. Магчыма, яшчэ карабін нейкі схаваў, а? — Няма ў мяне больш нічога. Быў “Наган”. Мой бацька ад камуністаў яго атрымаў. Дый і той здаў. — Не хлусь. Ты здаў рэвальвер, калі мы на цябе націснулі. Тут начальнік вынуў са стала паперу і паднёс да майго твару. — Глядзі. Гэта заява Сысоева, які рэквізаваў у цябе “Наган”. Міліцыянер зачытаў мне дакумент. Там гаварылася, што я адмаўляўся аддаць зброю і Сысоеў забраў яе толькі “пад націскам”. — Але прабачце, грамадзянін міліцыянер, — не вытрымаў я. — У мяне ёсць распіска Сысоева, дзе той адзначае, што я здаў зброю добраахвотна. Начальнік кобрынскай міліцыі нават не зірнуў у мой бок. — Мяне не цікавяць вашыя паперкі. Галоўнае, што ўпаўнаважаны Сысоеў напісаў тут. Чаму вы не здалі зброю раней? — Таму, што не чуў пра гэтае распараджэнне. Я жыву на хутары. Мясцовасць у нас глухая, лясістая. Далёка мы жывем ад радыё і газет. Ды і працы шмат. З раніцы і да вечара працуем. Міліцыянер падышоў да мяне, нахіліўся да твару і вымавіў: — Слухай, Нічыпарук, ты там часам ў сваёй глухой мясцовасці банду з недабіткаў панскіх не скалаціў? Здаецца мне, што ты ў антысавецкай змове ўдзельнічаеш? Так?

Тут я сапраўды спужаўся. Зразумеў, што нешта кепскае адбываецца. — Якая змова, грамадзянін начальнік, вы што? Ні ў якай бандзе я не знаходжуся. І няма ў нас у лесе нікога. — Ты лепей сам прызнайся, а то пасаджу пад арышт на некалькі гадзін. Кажы праўду! — Мяне пад арышт немагчыма, бо я пакінуў падводу без нагляду. Міліцыянер вярнуўся да стала. Нешта чыркануў на паперцы і аддаў мне. — Ідзі, Нічыпарук, і сур’ёзна падумай. У нас на цябе шмат фактаў ёсць. На “вышак” пацягне. Тады я яшчэ не ведаў, што такое “вышак”. Нават не здагадваўся, што такое турма. Па дарозе дадому доўга думаў і разважаў, чаму Сысоеў напісаў на мяне данос. Я ж нічога супраць савецкай улады не зрабіў. У снежні 1940 года мяне яшчэ некалькі разоў выклікалі ў Кобрын. Гэта далёка, скажу я вам. 20 кіламетраў. Зімой вельмі цяжка ехаць. Мая сям’я пачала разумець, што нешта кепскае адбываецца.

Судзілішча Хутка следчы ў Кобрыне сабраў па маёй справе “неабходную базу доказаў” і перадаў “справу” ў суд. Апошні адбыўся 22 студзеня 1941 года. У мяне быў абаронца, адвакат Вішнеўскі. Гэта быў юрыст яшчэ старой, царскай школы. На судзе нават прысутнічаў сведка абароны, мой сусед, што жыў праз некалькі дамоў ад мяне. Звалі яго Пётр Жыгарэвіч. Ён пацвердзіў, што я з “Нагана” ні ў каго не страляў і нават не пужаў ім людзей. Калі суд, а дакладней сказаць, судзілішча пачалося, мой абаронца звярнуўся да судзяў з кароткай прамовай. Ён адзначыў, што Заходняя Беларусь доўгія дваццаць гадоў была пад панскай уладай, таму народ, які тут жыве, не ведае законаў, прынятых у БССР. У сувязі з гэтым падсудны калі і здзейсніў злачынства, то невялікае. Мяне словы Вішнеўскага супакоілі. — Супраць падсуднага Нічыпарука няма доказаў у яго ўдзеле ў нейкіх палітычных арганізацыях. Так, ён захоўваў рэвальвер, аднак для ўласнай самаабароны. Самі ж ведаеце, што ў лясах яшчэ хаваюцца “афіцэрскія банды”. Дарэчы, зброю ён атрымаў ад камуністаў. Жыў на хутары ціха, шмат працаваў, — казаў у сваёй прамове адвакат. Пасля гэтага выступіў дзяржаўны абвінаваўца, які заявіў: — Падсудны Нічыпарук не можа быць апраўданы, бо здзейсніў злачынства. Да таго ж яго паводзіны — кулацкія. Таму ён павінны быць асуджаны не менш як на пяць год. Гэта неабходна, каб перавыхаваць дадзенага грамадзяніна. Затым старшыня суда дазволіў выказацца мне: — Я здзейсніў памылку па няведанні. Гэта не злачынства. Прашу Высокі суд прабачыць мне. Калі казаць пра мае быццам бы “кулацкія паводзіны”, то гэта хлусня. Я паходжу з беднай сям’і. Бацька маёй маці быў бедным батраком, таму яна не магла выйсці замуж за багатага чалавека і была служанкай. Мой дзед, бацька майго бацькі, быў бедным селянінам, без адукацыі, але быў разумным. Таму яго абралі павятовым суддзёй. Гэта яму дазволіла трошкі падняць гаспадарку. Але ён меў вялікую сям’ю. Перад смерцю ён падзяліў гаспадарку. Мой бацька быў працавітым чалавекам, дзякуючы гэтаму змог нажыць хутар у 30 гектараў зямлі. Аднак зямля там багністая. Усё гэта мы апрацоўвалі ўласнай працай, без наёмных работнікаў. Ці я з’яўляюся кулаком, калі так шмат і цяжка працаваў? Мой бацька, калі мне было 16 гадоў, узяў мяне на працу. Мы тады пілавалі дошкі. Вельмі цяжка, скажу я вам, але працавалі. Які я кулак? Так, маю тры каровы, каня, некалькі авец. Але ўсё гэта зароблена цяжкай працай. І што, за гэта я павінны несці адказнасць? Пасля маёй прамовы суддзі пайшлі ў пакой для нарадаў. Зала суда была невялікая, але там было шмат людзей. Мая жонка Аксіння сядзела ззаду. Нарэшце, члены суда выйшлі і пачалося абвяшчэнне прысуду. Прысудзілі мяне да пазбаўлення волі на два гады. Жонка мая страціла прытомнасць, а ў гэты момант у зале нехта закрычаў: — Калі багаты, то так яму і трэба. Я азірнуўся і ўбачыў чалавека, які гэта прамовіў. “Эх, цябе б сюды”, — прамовіў сам сабе. Мой адвакат Вішнеўскі сказаў, што незадаволены гэтым прысудам. Я заплаціў гэтаму чалавеку 200 рублёў, а ён сказаў, што трэба падаць прашэнне, каб справу разгледзелі ў акруговым судзе ў Берасці. — Калі і там зацвердзяць, то трэба пісаць у Вярхоўны суд у Мінск, — падкрэсліў адвакат. Хутка стала вядома, што суд у Берасці падтрымаў рашэнне кобрынскага суда. Трэба было прасіць памілавання ў сталіцы Беларусі. Я так і зрабіў, уласнаручна напісаўшы прашэнне. Я тады верыў, што ў Мінску справу разгледзяць аб’ектыўна і разбяруцца, што я не злачынца. Да таго ж, я ніколі не быў пад судом і не сядзеў у турме. Тады ж я падумаў пра сваю сям’ю. Жонка Аксіння, маці, дзеці Міця, Міша, Лявон. Пасля суда мяне адпусцілі дадому. Дарога з Кобрына далёкая, цяжкая. Па дарозе збольшага маўчалі. А што было гаварыць? У пэўны момант Аксіння звярнулася да мяне: — Павал, што будзе з нашай гаспадаркай, калі цябе забяруць у турму на два гады? Ты ж на дзень баішся ад’ехаць, а тут — два гады… Я тады верыў, што мяне апраўдаюць. Я ж не злачынца. Стаў узгадваць словы пракурора. “Нічыпарук — чалавек кулацкіх паводзінаў”. Я быццам бы гуляў, піў, пернічкі еў. А насамрэч я, як і мой бацька, не заўсёды добра еў, былі часы, што і галадаў. Я стаў для новай ўлады сацыяльна небяспечным элементам. А з якім энтузіазмам я чакаў прыходу савецкай улады!.. Я і мой бацька хацелі ўладу простага народа. Бацька мой, дарэчы, камуністам быў. Што ж ён сказаў бы, калі б даведаўся, што яго сына залічылі ў кулакі-беларучкі?! У свой час бацька мне параіў уступіць у Саюз моладзі [2], і я ўступіў. Кіраўнік нашай камсамольскай ячэйкі вельмі мяне паважаў і называў лепшым таварышам. І вось праз 20 гадоў мяне, былога камсамольца, абвінавацілі ў “кулацкіх паводзінах”. Тады я ўзгадаў гісторыю сына маёй дваюраднай сястры Анастасіі. Ён актыўна змагаўся супраць польскіх уладаў у Заходняй Украіне. На яго “палявала” польская паліцыя. Аднойчы Сцёпа прыйшоў да мяне з просьбай, каб я яго схаваў. Я шкадаваў гэтага маладога, гарачага хлопца. Да мяне тады прыехаў камендант паліцыі Кандрацкі са сваімі людзьмі. Я спужаўся, але пра Сцёпу, безумоўна, нічога не сказаў. Паліцэйскі агледзеў усе мае кнігі на паліцы. Шукаў палітычную літаратуру, але там былі толькі Біблія, Закон Божы і некалькі кніг па гісторыі. Калі б Кандрацкі зрабіў ператрус, то лёгка знайшоў бы Сцёпу, але паліцэйскі з’ехаў. Хлопец вымушаны быў бегчы ў СССР. Сыходзіў за кардон ён са сваім сябрам. Спадзяваўся, што ў савецкай Беларусі іх прымуць як добрых гасцей, бо яны ж змагаліся за ідэалы камунізма. У Польшчы засталася маці Сцёпы. Яна шмат плакала, але спадзявалася, што ў Саветах яго не пакрыўдзяць. Спадзявалася і на тое, што яе сын вернецца на Радзіму разам з часткамі Чырвонай Арміяй. Сцёпа са сваім таварышам набылі ў Кобрыне ровары, даехалі да польска-савецкага кардона, кінулі транспарт і перайшлі мяжу. Хлопцы не разумелі, што савецкія ўлады баяліся шпіянажу і не спяшаліся верыць перабежчыкам. Аднак у камсамольцаў не было іншага выйсця, як толькі бегчы на Усход. На савецкім баку мяжы хлопцаў затрымалі, і бальшавіцкі памежнік ім сказаў: — Калі вы такія патрыёты, як кажаце, то навошта беглі сюды? Трэба было змагацца там, у Польшчы. А раптам вы шпіёны?!

З БССР Сцёпа дасылаў да маці лісты. З іх мы даведаліся, што ён працаваў слесарам. У той час у савецкай Беларусі ў войску служыў мой стрыечны брат Зосім Яўціхавіч Нічыпарук. Гэта быў родны дзядзька Сцёпкі. Яны абмяняліся лістамі і нават сустракаліся. Здавалася, што ўсё добра будзе. Зосім Яўціхавіч быў вельмі добрым чалавекам. У час рэвалюцыі ён уступіў у бальшавіцкую партыю і ваяваў у Чырвонай Арміі. Стаў камандзірам і пасля вайны застаўся ў Савецкім Саюзе. Яны дасылалі нам лісты, і мы ведалі, як у іх жыццё. Але падчас чысткі ў 1930-х гадах лісты перасталі прыходзіць. Пазней прыйшоў ліст ад жонкі Зосіма, дзе тая пісала, што мужа арыштавалі і саслалі ў Сібір. Пра лёс Сцёпы мы нічога не ведалі. Калі Чырвоная Армія прыйшла ў Заходнюю Беларусь у 1939 г., то маці Сцёпы Анастасія са сваім бацькам (яго дзедам) кожны дзень выходзілі на шашу, каб сустрэць свайго сына і ўнука ў шэрагах чырвонаармейцаў, што ішлі на Захад. А бацька Сцёпы памёр у Чыкага яшчэ да рэвалюцыі. Кожны дзень цётка Анастасія плакала і чакала сына. Аднак, на жаль, ні Сцёпка, ні Зосім Нічыпарук так дадому і не вярнуліся. Шчыра адданыя Савецкаму Саюзу былі забітыя бальшавікамі. І я сустракаў савецкую ўладу з энтузіязмам, і вось чым гэта для мяне скончылася. Не заўсёды можна апраўдваць бедняка, бо некаторыя людзі бедныя таму, што гультаі і п’яніцы. Але мне здаецца, што няправільна вінаваціць сераднякоў і кулакоў, бо гэта працавітыя, талковыя і эканомныя людзі. Яны прыносяць карысць дзяржаве. Калі жыць сваёй працай, можна зрабіць добрую гаспадарку. …Дома мая маці стала горка плакаць, як быццам бы я памёр. — Памятаеш твой сон, Павал? У нас уся гаспадарка паваліцца без цябе, сынок. Усё разбурыцца. — Што тут зробіш, мама. Нават калі я буду дома, то ўсё роўна гаспадарку нам не ўтрымаць, бо на нас накладзены празмерны падатак. Зараз за адзін год мы заплацілі столькі, колькі пры польскай уладзе за 8 гадоў. Маці вельмі плакала, а жонка Аксіння, якая была цяжарнай, трымалася мужна. Але аднойчы, калі я рыхтаваў сена і салому для жывёлы, яна абняла мяне і зарыдала. Я сам быў гатовы зарыдаць, бо калі мяне забяруць, то старая маці і жонка з дзецьмі застануцца зусім адны. Бацька мой памёр маладым і здаровым у 50 гадоў. Ён цяжка працаваў на лесапавале, разгарачыўся, выпіў халоднай вады з калодзежа і аддаў Богу душу. Адбылося гэта ў Вялікую пасхальную суботу. Гэта была другая чорная Пасха ў маім жыцці. А першая здарылася яшчэ падчас Першай сусветнай вайны. Тады мы жудасна галадалі. На Пасху нашай сям’і давялося есці хлеб напалам з мохам. Маці паставіла на стол такія вось булачкі. Я з сёстрамі разумеў, што часы галодныя, а вось Сцёпка плакаў: — Я не хачу гэтага хлеба, — крычаў ён. Як я добра памятаю той жудасны час. Мы былі ў Табольскай губерніі [3]. У той час нават забівалі людзей на мяса і кралі трупы ў моргах. На базарах гандлявалі чалавечым мясам, асабліва ў піражках. Тады мы з дзедам паехалі на санках за 15 кіламетраў на тарфяное балота, вырубілі вялікі кавалак моху і прыцягнулі яго дадому. На вуліцах ад голаду людзі падалі і паміралі. Падводы падбіралі нябожчыкаў (і яшчэ жывых) ды везлі ў морг. Вось такой была ў мяне першая чорная Пасха.

Бяда не прыходзіць адна Наступіў вечар 2 лютага 1941 года. Зімовае сонейка зайшло за гарызонт. Я працаваў на двары, жонка з маці даілі кароў, давалі корм свінням, наш старэйшы сын Міця, якому было 10 гадоў, сек дровы. Знянацку пачуўся крык. Адразу мільганула ў галаве — Міця! Аказалася, што хлопец адрубіў сабе палец. Мы з жонкай спужаліся і вырашылі, што трэба звярнуцца да ўрача. Я хутка запрог каня, а маці з жонкай прыклалі хлеб да адрубленага пальца і забінтавалі яго. Затым Міцю пасадзілі ў сані і павезлі да ўрача ў вёску Запруды, што была ў чатырох кіламетрах ад нашага хутара. Там працаваў доктар, які ў 1940 годзе прыехаў з Бабруйска. Ён агледзеў палец, забінтаваў і сказаў, каб мы прывезлі хлопца праз дзень. Жонка пачала расказваць фельчару пра нашыя беды: — Са дня на дзень чакаем, што майго мужа забяруць у турму, а тут яшчэ з сынам гэтае здарылася. — На які тэрмін вас асудзілі? — На два гады, — адказаў я. — А за што? Аксіння пачала расказваць фельчару гісторыю нашай трагедыі. Доктар выслухаў і сказаў: — Па савецкіх законах пазбаўленне свабоды — гэта неабавязкова турма. Вашага мужа могуць пазбавіць савецкага грамадзянства. Яго будуць браць на прымусовыя працы, але жыць вы будзеце дома. Калі б вас прысудзілі да турэмнага зняволення, то адразу б з судовай залы забралі ў турму. У Савецкім Саюзе зняволеных дома не трымаюць. Так што ўсё будзе добра, — сказаў доктар. Гэтыя словы фельчара нас супакоілі. Я разважаў, што гэта быў чалавек з савецкай Беларусі і ён павінны ведаць тамтэйшыя законы. Мы працягвалі прывозіць Міцю на перавязку праз дзень. Доктар кожны раз пытаў: “Ну што, не забіраюць вас?” А я з радасцю казаў, што не. Мы паверылі словам гэтага чалавека і зусім супакоіліся. У гэты час прыехала да нас мая малодшая сястра Серафіма, якая жыла побач. Яна распавяла нам жудасныя навіны. “Людзі па начах знікаюць. Цэлымі сем’ямі вывозяць. Адныя на другіх пішуць даносы па злосці ці па зайздрасці. А ноччу прыязджае грузавая машына з узброенымі жаўнерамі [4]. Тыя ўрываюцца ў дом, чытаюць прысуд сямейству і загадваюць збірацца. На зборы даюць дзве гадзіны. Пры гэтым вывозяць не толькі багатых, але і звычайных сялян. І нічога не папросіш у гэтых жаўнераў. У адказ чуеш — мы выконвам загад. Суседзі бачылі, як гаспадыня бегала па садзе і абдымала грушы і яблыні. З жывёламі і гаспадаркай развітвалася”, — расказвала сястра. Такія перасяленні ў Сібір былі і да рэвалюцыі. Усім вядома, што там багатыя землі. Перасяленцы за Уралам абжываліся. Але… Звозіць людзей уначы, ды яшчэ без рэчаў — гэта жудасна.

Арышт Увечары таго ж дня да мяне падышоў наш малады старшыня і даў паперку, на якой было напісана, што я павінны з’явіцца ў Запруды да ўпаўнаважанага міліцыі а 9 гадзіен раніцы 7 лютага 1941 года. Я тады асабліва не спужаўся, бо думаў, што магчыма мяне забяруць на нейкую прымусовую працу. Мяне часта туды цягалі перад судом. А пазней разы тры ездзіў у Кобрын да следчага, і той кожны раз доўга мучыў допытамі. Падышоў да стала і ўзяў позву. Дакумент быў за подпісам Сысоева. Так, таго самага, што напісаў на мяне данос. А можа, з Мінска прыйшло для мяне памілаванне? Можа, той Сысоеў мне добрую навіну прыгатаваў? Але сястра Серафіма папярэдзіла: ёй старшыня сказаў, каб нічога добрага ад гэтага выкліку не чакалі. Я сказаў жонцы, каб на ўсялякі выпадак падрыхтавала дзве пары бялізны, запрог каня і папрасіў стрыечнага брата Васю паехаць за мной у Запруды. Сярэдні сыночак Міша папрасіўся з намі пад’ехаць у школу. Даехалі да будынку, і сын злез. Развітаўся з ім, мы паехалі. Было ўжо 9 гадзін. Мы спазняліся, і я стаў падганяць каня. Сысоеў сустрэў мяне вельмі кепска. Малады міліцыянер крычаў: — Ты чаму спазніўся?! Табе трэ было быць у дзевяць гадзін! А зараз ужо дзесяць! Я чакаў цябе гадзіну! Я навучу цябе прыязджаць калі трэба. Я таксама раззлаваўся. — Грамадзянін лейтынант, а ці не прыйшоў адказ на мой запыт аб памілаванні з Мінска? — Што? Якое памілаванне! Ты дзяржаўны злачынца. — Дзякуй вам, упаўнаважаны Сысоеў. Што вы робіце? Вы ж забіраеце бацьку сямейства ад малых дзяцей ды цяжарнай жонкі. Чаму Вы напісалі такі рапарт у Кобрын? Вы ж далі мне распіску, што я добраахвотна здаў рэвальвер. Але ў Кобрыне Вы сказалі, што я здаў зброю пад націскам. Якая Вам з гэтага карысць? Вы павінны былі сказаць праўду. Міліцыянер выслухаў мяне, седзячы за сталом, і прамовіў: — Я табе, кулацкі вырадак, нічога не вінны. Маўчаць! Ты арыштаваны. Зараз паедзеш у Кобрын. Гэтыя словы ўдарылі мяне, як нажом. — Пусціце мяне дадому, развітацца. Я ж не ведаў, што вы мяне арыштуеце. Дазвольце развітацца з жонкай і дзецьмі. — Маўчаць! Не маеш права гаварыць. Больш не будзеш дурыць савецкую ўладу. Папрацуеш зараз на дзяржаву. У гэты момант я зразумеў, што няма чаго прасіць у гэтага чалавека. Трэба было аддаць Васі сані і развітацца з ім. Я падышоў да каня, паклаў левую руку на грыву, а правай рукой патрапаў па шыі. — Бывай, мой верны працаўнік. Працуй і дачакайся мяне. Конь быццам бы зразумеў мае словы. Заржаў і памахаў галавой. Я абняўся з Васем. Той сеў у сані і паехаў. Праводзячы яго вачыма, я заплакаў. Падышоў Сысоеў.

— Гэй, хопіць. Няма часу тут развітвацца. Дарога доўгая. Я павярнуўся і злосна глянуў на міліцыянера. Падумаў — хай будуць выклятыя і ты, і твая дарога!... Я тады яшчэ не разумеў, што развітваўся з домам, з роднымі, з сям’ёй назаўсёды. Пад’ехала канвойная падвода. Са мной ехаў упаўнаважаны, узброены вінтоўкай. За тры гадзіны мы даехалі да Кобрына. Камендант міліцыі зачытаў мне зацверджаны ў Мінску прысуд: — Усё, панок, скончылася твая свабода. Навошта зброю трымаў, калі гэта было забаронена?! Але ж я разумею, навошта табе “Наган”... Партызаніць супраць нас хацеў! Пасядзіш зараз, падумаеш. Камендант гаварыў ціха, спакойна. Пасля гэтага павезлі ў турму, аднак увечары мяне туды не прынялі, таму давялося вяртацца ў аддзяленне міліцыі. У пакой для арыштантаў мяне не пасадзілі, і я начаваў разам з дзяжурным міліцыянерам. Мне нават дазволілі выходзіць на вуліцу, хоць, вядома ж, пад канвоем. Увесь час я думаў, што ж гэта адбываецца са мной. Жыццё заканчваецца. Стала шкада маю сям’ю, дом, жывёл. Вунь як конь рэагаваў, калі я з ім развітваўся. Можа, нехта з чытачоў падумае, што я тады раскіс канчаткова. Але падумайце, як бы вам было ў такой сітуацыі, калі ў адзін момант жыццё быццам бы абрываецца, а далей — прорва… Раніцай мяне павезлі ў турму. Па дарозе міліцыянер быў ветлівым са мной. Здавалася, ён быццам спачувае мне. Я тады падумаў, што бываюць і ветлівыя міліцыянеры. У гэты ж момант начальнік звярнуўся да майго канваіра: — Глядзі, каб не ўцёк. Ад міліцыі да турмы было недалёка, і хутка мы даехалі. Вось і мой новы “дом”. У сувязі з гэтым я напісаў верш:

Разлука

Немало я видел, немало узнал Терпения в жизни своей, Когда я лихою судьбою был изгнан, Покинув родных и друзей.

Покинул я детушек малых своих, Покинул жену молодую, Покинул нечаянно всех дорогих, Покинул страну я родную!

С горестью в сердце и слезами в глазах Последние взоры я бросил, И с ужасом тихо в дрожащих устах Прощальные слова произносил.

Прощай ты, родная моя сторона! Прощай, мой родительский дом! Прощай, моя Мама, старушка родная, К разлуке проклятой идем!

Прощайте вы, малые детки родные! Прощай, дорогая жена. Прощайте, поля и леса дорогие, Прощай ты, родная страна!

С тех пор изменила судьба мне жестоко, Крутой поворот моей жизни настал… Схватили меня под конвоем жестоким, Я думал: пропал я, пропал!

Павал Нічыпарук, Кобрын, 1941 год