Мiжнароднае грамадскае аб'яднанне

Алег Рудакоў. Беларусы Прыбайкалля: этнакультурнае развіццё ўдалечыні ад гістарычнай радзімы

Асноўныя хвалі перасялення

Калі з'явіліся першыя беларусы ў Іркуцкай вобласці, сказаць цяжка.

Але з дакументаў мы ведаем, што выхадцы з Беларусі былі ўжо ў складзе першых экспедыцый казакоў і першапраходцаў у Сібіры.

У пачатку XVII стагоддзя паміж Маскоўскай дзяржавай і Вялікім Княствам Літоўскім (аснову гэтай дзяржавы складала Беларусь) вяліся пастаянныя войны.

Палонных маскоўскі ўрад адпраўляў у Сібір, але не ў якасці ссыльных катаржнікаў, а ў якасці першапраходцаў і ваяроў. Праўда называлі выхадцаў з Беларусі тады не беларусамі (гэтая назва замацавалася толькі ў XIХ стагоддзі), а літвінамі паводле назвы дзяржавы.

Многія беларусы-літвіны дасягалі вялікіх поспехаў на царскай службе і атрымлівалі ўзнагароды і павышэнні. Так, напрыклад, Ян Куча ўзначаліў пасольства да ойратаў у 1620-1621 гг.; ротмістр Станіслаў Барташ кіраваў пошукамі солі ў Іртышских краях, дзе адкрыў салёнае Ямышаўскае возера ў 1610-х гадах; Багдан Аршынскі ездзіў «з пасольствам» у 1625 годзе ў «Калмакі да Ішымавых дзяцей царэвіча Сібірскага», смаленскі шляхціц Андрэй Анупрэевіч Дубенскі на чале 300 казакоў у 1628 г. заснаваў горад Краснаярск і да т. п.

Неўзабаве ў Сібіры з'яўляюцца цэлыя вёскі беларусаў з Вялікага Княства Літоўскага або, як яго каротка называлі, Літвы.

З дакументаў 1680 г. вядомае паселішча Літвінцава паблізу Ілімскага астрога Усходняй Сібіры, якое праіснавала да саракавых гадоў ХХ стагоддзя.

Такім чынам, мы можам зрабіць выснову, што першыя беларусы з'явіліся ў Сібіры, у тым ліку і ва Усходняй яе частцы, у XVII стагоддзі. І гэтыя беларусы былі ў асноўным першапраходцы і ваяры.

Другая хваля, безумоўна, звязаная з удзелам беларусаў у паўстаннях 1830 і 1863 гадоў. Тады, асабліва пасля падаўлення паўстання 1863 г., беларусаў высылалі ў Сібір цэлымі вёскамі. Але паколькі ў асноўным гэта былі каталікі, то часцяком іх пачалі стэрэатыпна называць палякамі. Так у Іркуцк трапіў Ян Чэрскі, ураджэнец Паўночна-ўсходняй Беларусі (Віцебская губерня), Юзэф Каліноўскі, найбліжэйшы памочнік Кастуся Каліноўскага - кіраўніка паўстаннем у Заходняй Беларусі. Каліноўскія у тым ліку выдавалі газету на беларускай мове, якую назвалі «Мужыцкая праўда». Гэта была першая беларуская газета. Юзэф Каліноўскі ў наступным стаў манахам і атрымаў імя Рафаіл. Яго імем названы Рымска-каталіцкі храм, які знаходзіцца ў скверы Кірава ў Іркуцку. Будучыя вядомыя навукоўцы: Бенедыкт Дыбоўскі, Мікола Віткоўскі і многія іншыя былі беларусамі.

Трэцяя хваля перасялення беларусаў у Сібір, і самая масавая, звязаная з рэформамі Сталыпіна. Пачынаючы з 1902 года, у Іркуцкі край пацягнулася цэлая чарада перасяленцаў. Яны пачалі засноўваць свае паселішчы, захоўваючы свой уклад і нават манеру будаваць дамы.

Так былі ўтвораныя вёскі:

·         Чарчэт Тайшэцкага раёна;

·         Анучынск Балаганскага раёна;

·         Тургенеўка, Васільеўка, Лідзінск, Талстоўка Баяндаеўскага раёна;

·         Андрушына, Ключы, Сулкет, Алкін, Каразей Куйтунскага раёна;

·         Марыніск, Бабагай, Жызнеўка Заларынскага раёна;

·         Кілім, Ніжні Бурбук, Верхні Бурбук, Мугун, Аляксандраўка, Ікей Тулунскага раёна;

·         Іргей Ніжнеудзінскага раёна і многія іншыя.

Паводле архіўных дадзеных з 1902 па 1912 гг. у Іркуцкую губерню перасялілася каля 300 тысячаў беларусаў. Толькі ў Тулунскім раёне за гэты час было створана ўсяго 157 вёсак, з якіх 124 вёскі заснавалі беларусы. Цяпер, праўда, многія з гэтых паселішчаў ужо не існуюць. Але і цяпер Тулунскі і Ніжнеудзінскі раёны лічацца найбольш «беларускімі».

Чацвертая хваля - 30-я гады ХХ стагоддзя. І гэта не толькі палітычныя сасланыя. У 1936-37 гг. абвешчаная калектывізацыя прымусіла пераязджаць у Сібір многіх сялян, якія не жадалі ісці ў калгасы. У Сібіры ж ім паабяцалі, што яны будуць жыць аднаасобна. Праўда, слова, як водзіцца, не стрымалі, і ўжо ў 1939 годзе калектывізацыя прайшла і ў Сібіры.

Так была ўтвораная в. Тарнопаль Балаганскага раёна, в. Віленская Ніжнеудзінскага раёна і інш.

Пятая хваля звязаная з камсамольскімі будоўлямі. Брацкая ГЭС, Усць-Ілімская ГЭС былі пабудаваныя ў большай ступені беларускімі будаўнікамі, якія да гэтага часу засталіся жыць у Іркуцкай вобласці. Асабліва вядомы пасёлак Улькан на БАМе, які будавалі беларускія камсамольскія атрады.

Ну і, нарэшце, апошняя масавая хваля перасяленцаў з Беларусі звязаная з Чарнобыльскай катастрофай і вывадам ракетных войскаў з Беларусі. Так, у мікрараёне Зялёны горада Іркуцка, дзе базуецца ракетная дывізія, у кожным доме жыве мінімум 5-7 сем'яў беларусаў (а ўсяго там дамоў больш за 40).

На сённяшні дзень цяжка дакладна сказаць, колькі беларусаў пражывае ў Іркуцкай вобласці, але паводле самых сціплых падлікаў не менш за 50 тысячаў чалавек. Хоць мае даследаванні паказваюць, што ледзь ці не ў кожнага трэцяга жыхара Іркуцкай вобласці ёсць беларускія карані.

 

Захаваныя скрозь стагоддзі традыцыі прыбайкальскіх беларусаў

Нягледзячы на тое, што беларусы маюць тэндэнцыю да хуткай асіміляцыі і растварэння ў іншаземным асяроддзі, многія беларускія анклавы ў Іркуцкай вобласці захавалі свае нацыянальныя асаблівасці, піранесшы іх праз стагоддзі.

Гэта пачало выяўляцца яшчэ пры заснаванні некаторых вёсак, у тапаніміцы.

Так, напрыклад, як ужо гаварылася вышэй, яшчэ ў 1680 годзе беларусы ўтварылі сваё паселішча недалёка ад Усць-Ілімска і назвалі яго не іначай як «Літвінцава», памятаючы пра сваю гістарычную радзіму - Вялікае Княства Літоўскае (Літву) - ядром якога былі беларускія землі. Гэтая вёска знікла толькі пасля пабудовы Усць-Ілімскай ГЭС, трапіўшы ў зону затаплення.

Падчас Сталыпінскай рэформы вёсак з адкрыта беларускімі назвамі паўстала яшчэ больш. Так беларусы заснавалі вёскі:

·         “Кілім” (з беларускай на рускую перакладаецца як «ковёр») у Тулунскім раёне,

·         “Анучынск” (па-руску “Портянка”) у Балаганск раёне,

·         “Ахіны” (ад беларуска-палескага “ахінай” - “обживай”) у Эхірыт-Булагатскім раёне,

·         “Лідзінск” (ад назвы беларускага горада Ліда) у Баяндаеўскім раёне і многія іншыя.

Захаваліся дзіўныя легенды аб утварэнні такіх вёсак.

Напрыклад, вёска Анучынск была названая так. Некалькі беларускіх сем'яў ў 1900 годзе прыбылі ў Іркуцк. Ім вызначылі землі для асваення каля цяперашняга раённага цэнтра Балаганск, але месца для селішча яны маглі вызначыць самі ў межах пэўнай тэрыторыі. І вось на падводах, са сваім «скарбам» (асабістымі рэчамі) беларусы рушылі ў гэты раён. З імі паехаў рускі чыноўнік, каб зацвердзіць новае паселішча і адзначыць яго на карце. 350 кіламетраў праехалі нашыя продкі, каб дабрацца да месца. Аднак не адразу застукалі сякеры. Нешта не падабалася беларусам. То лесу шмат, то зямля не такая добрая, то вада далёка. Увогуле, ездзяць яны коламі, ніяк спыніцца не могуць. Чыноўнік ужо прытаміўся, нервуецца. А гэтым беларусам ніяк не дагодзіш. Ды яшчэ мармычуць нешта на сваёй мове. Зразумей іх, што ім трэба.

І вось заехаў абоз на адну гару. Старыя раптам кажуць: «Трэба спыніцца, анучы пераапрануць...". Ну добра, спыніліся. А старыя агледзеліся вакол. Унізе рэчка весела бяжыць. Каля рэчкі пералесак. Нешта родным павеяла... І тут старыя кажуць: "А куды ўжо ехаць? Тут будзе". Чыноўнік узрадаваўся. Думае: “Вось спыніліся “анучы” перавязаць! Дзівоснае слова якое! А назаву я гэтую вёску Анучынск!”

Вось так і з'явілася ўнікальная беларуская вёска Анучынск у Балаганскім раёне, выцягнуўшыся ў адну асноўную вуліцу ўздоўж рэчкі.

Гэтую гісторыю мне распавёў дзед Трахім (так ён сам назваўся), у 1996 годзе. Трафім Андрэевіч Дубавец - так паводле пашпарту. Яму тады было 85 гадоў. Цяпер яго ўжо няма ў жывых, а яго яркія апавяданні я памятаю... З часам я іх усе апублікую.

Да ўсталявання ў Прыбайкаллі савецкай улады ў 1920 годзе беларускія вёскі захоўвалі свой традыцыйны ўклад і ўсе абрадавыя нацыянальныя святы. Пра гэта ёсць шматлікія сведчанні.

Пры гэтым яны не заахвочвалі, а часам і забаранялі змешаныя шлюбы з іншымі народамі. Ёсць апавяданні, як ахінцы адмыслова шукалі беларускія вёскі ў іншых раёнах, каб адправіць туды сваіх сватоў. Але, вядома ж, змешаныя шлюбы ўсё адно былі. Асабліва з буратамі. Ёсць нават асобныя апавяданні, што шлюбы з буратамі былі вымушанай мерай. Асабліва ў Баяндаеўскім раёне.

Рэч у тым, што ў гэтым раёне былі землі для выпасу шматлікіх бурацкіх статкаў коней і авечак. Беларускія перасяленцы з падачы расійскіх чыноўнікаў вымушаныя былі ставіць свае сёлы на гэтых пашах, чым правакавалі канфлікт. І толькі парадніўшыся з якім-небудзь бурацкім родам у беларусаў з'яўляўся шанец «абжыцца» на гэтай тэрыторыі.

Пасля канчатковага ўсталявання савецкай улады захаванне абрадавых нацыянальных святаў для беларусаў зрабілася больш праблематычным, паколькі новыя чыноўнікі лічылі гэта праявай архаізму і «буржуазнасці». Ёсць апавяданні старажылаў, што даводзілася часам «ціхачом» збірацца і адзначаць якое-небудзь свята.

Аднак у некаторых вёсках нацыянальныя святы ўсё ж захоўваліся. Напрыклад, у в. Андрушына Куйтунскага раёна і ў савецкі час традыцыйна штогод праводзілі Купалле.

Таксама ў савецкі час з'явілася новая форма, якая дазваляе беларусам захоўваць традыцыйную культуру. Амаль у кожнай вёсцы будаваліся клубы. А ў гэтых клубах ствараліся ансамблі народнай песні. Гэта давала магчымасць беларусам збірацца на рэпетыцыі і спяваць свае старадаўнія песні. Некаторыя ансамблі славіліся на ўсю акругу.

Так, напрыклад, моцнымі калектывамі былі:

·         ансамбль «Марусенькі» вёскі Тарнопаль Балаганскага раёна;

·         ансамбль «Варэнічкі» вёскі Тургенеўка Баяндаеўскага раёна;

·         ансамбль «Рушнічок» вёскі Сулкет Куйтунскага раёна і многія іншыя.

На жаль, працэс русіфікацыі і страты сваіх нацыянальных рыс у савецкі час ішоў вельмі актыўна. Яшчэ ў царскі час існавала сцверджанне, што калі ты нарадзіўся ў Сібіры, значыць рускі. У савецкі перыяд гэта сцверджанне толькі ўзмацнілася. У пашпартах у графе нацыянальнасць усіх беларусаў, народжаных у Іркуцкай вобласці, запісвалі не іначай як рускімі. З гэтым мірыліся і самі беларусы.

Прывяду адзін характэрны прыклад.

У вёсцы Тарнопаль Балаганскага раёна цётка Дуся Заікіна (так яна прадставілася, і ўсе яе ў вёсцы так называюць) мне казала (захоўваю яе манеру выкладу):

- Вось сястра мая, дык яна беларуска, я дык ужо руская!

- Як гэта? - перапытваю я - Вы што, не родныя? У вас не адзін бацька?

- Ды не! І бацька ў нас адзін, і маці...

- Так, а як гэта атрымалася, што вы, родныя сёстры, па нацыянальнасці розныя?

- Ну дык яна ж радзілася ў Беларусі, дык яна беларуска, а я тут радзілася - дык я русская, - раздражнёна тлумачыць цётка Дуся.

А я зноў:

- Ну добра, ну раз вы родныя, дык кроў жа ў вас адна!

- Ну кроў у нас адна, - задуменна сказала цётка Дуся і тут жа ўпэўнена дадала: - Але ж калі я прыйшла пашпарт палучаць, мне сказалі, што я руская. Дык я - руская!

Пры гэтым «руская» цётка Дуся паказвала нябачанае веданне беларускай традыцыйнай гаворкі.

Працэсу асіміляцыі спрыяла і адукацыя. Амаль у кожнай беларускай вёсцы ў савецкі час адкрывалася школа. Часцяком настаўнікі прыязджалі «звонку». Ім было цяжка разумець мясцовых дзетак. Узнікалі казусныя выпадкі. Але прыезджыя настаўнікі вельмі стараліся пазбавіць дзяцей ад «вясковай гаворкі».

Вось што ўспамінала настаўніца Маргарыта Ерамееўна Гурэўская з вёскі Тургенеўка Баяндаеўскага раёна:

«Калі я, маладая настаўніца, прыехала ў гэтую вёску, мяне ўразіла тут усё. Сама вёска: вуліцы роўненькія дзве асноўныя, з завулкамі праз кожныя шэсць дамоў. Як арнамент беларускі: паралельна-перпендыкулярнае размяшчэнне вуліц. Але калі я першы раз адкрыла класны журнал, майму здзіўленню не было мяжы. Такія дзіўныя прозвішчы, многія сканчаюцца на -іч: Цюшкевіч, Макарэвіч, Пазняковіч і да т.п. Думаю, хто гэта такія? Адкуль яны? А як мне спачатку цяжка было! Я ім тлумачу на рускай мове, а яны мяне не разумеюць. Вось, напрыклад, паказваю карцінку і кажу: «Ручей мелкий...» А ў класе цішыня, бачу - не разумеюць мяне дзеці. І раптам адзін хлопчык здагадваецца і кажа: «Плыткі!» Усе як загаманілі - зразумелі, значыць. Ой, намучылася я першы час. Я іх рускай мове вучу, а яны мяне мясцовай вясковай вучаць. Вось так было. А потым я замуж выйшла за мясцовага хлопца. Цяпер я іх добра разумею. А выйшла калі на пенсію, пачала заўважаць, што іншы раз і сама «па-вясковаму» размаўляю».

І ўсё ж беларусы Прыбайкалля захавалі сваю традыцыю і да сённяшняга дня!

 

Адраджэнне традыцыйнай культуры беларусаў Прыбайкалля

Новы ўсплёск цікавасці да традыцыйнай культуры, беларусы Прыбайкалля пачалі праяўляць у 1990-я гады. З распадам Савецкага Саюза практычна ўсе народы Сібіры адчулі вострую неабходнасць у сваім нацыянальным адраджэнні.

Для беларусаў нашага рэгіёну знакавай падзеяй стала дата 31 траўня 1996 года. У гэты Дзень адбыўся Устаноўчы З'езд беларусаў Іркуцкай вобласці, на якім была створаная Рэгіянальная грамадская арганізацыя “Іркуцкае таварыства Беларускай культуры імя Я.Д. Чэрскага” (ІТБК).

Актывам гэтай арганізацыі за 18 гадоў была праведзеная каласальная праца па адраджэнні, захаванні і развіцці традыцыйнай культуры беларусаў у Прыбайкаллі.

На сённяшні дзень існуюць 12 аддзяленняў гэтай арганізацыі па Іркуцкай вобласці. Таксама з ІТБК вылучаліся яшчэ два самастойныя грамадскія аб'яднанні: мясцовая нацыянальна-культурная аўтаномія “Беларусы Чаромхава” і Іркуцкая гарадская грамадская арганізацыя “Моладзевы клуб “Крывічы”.

Усе гэтыя арганізацыі спрыяюць шырокаму распаўсюджванню беларускай традыцыйнай культуры ў нашым рэгіёне.

У вобласці існуюць ужо 19 творчых беларускіх калектываў, два дзіцячыя тэатры, пры школах і клубах адкрыліся розныя студыі і секцыі па беларускім фальклоры, танцах, рамёствах і інш.

Штогод па ўсёй вобласці праводзяцца беларускія святы: Каляды, Грамніцы, Гуканне вясны, Купалле, Дажынкі, Багач, Дзяды і інш.

Беларуская моладзь адрадзіла традыцыю тэматычных вячорак, дзе ўсе ахвочыя навучаюцца старадаўнім беларускім танцам.

Праводзяцца літаратурныя і гістарычныя вечары, канферэнцыі, круглыя сталы.

Адным словам, сёння мы можам з упэўненасцю сказаць, што беларусы Прыбайкалля займаюць устойлівую пазіцыю па захаванні і развіцці сваёй этнакультуры удалечыні ад гістарычнай радзімы.

 

Алег Рудакоў,

прыбайкальскі беларус

Падзяліцца:

Дапісаць новы камэнтар

Image CAPTCHA
Калі ласка, увядзіце сімвалы, якія паказаны на малюнку.