Мiжнароднае грамадскае аб'яднанне

Лена Глагоўская. Юзюк Фарботка – забыты фатаграфік

Лена Глагоўская

Кафедра Беларускай Культуры

Універсітэт у Беластоку

 

Юзюк Фарботка – забыты фатаграфік

 

Калі я ў пачатку 90-ых гадоў зацікавілася Юзюком Фарботкам, вельмі мала пра яго было вядома. У пятым томе “Энцыклапедыі літаратуры і мастацтва Беларусі” (Мінск 1985) я знайшла біяграфічныя звесткі пра яго ў вельмі абмежаваным выглядзе, падпісаныя Віталём Скалабанам. Было гэта і так шмат на той час - як для мяне - звестак. Пазнаёміўшыся падчас частых паездак у Беларусь з аўтарам біяграму Юзюка Фарботкі, шмат мы гадалі пра яго далейшы лёс, але ўсё гэта было тады бесперспектыўна. Юзюк Фарботка не аб’явіўся ў беларускай літаратуры міжваеннага часу, хаця падчас І сусветнай вайны паказаўся як беларускі паэт, літаратурны крытык і грамадска-палітычны дзеяч. Першы верш апублікаваў у “Нашай Ніве” ў 1912 г. Наступныя публікаваліся таксама ў іншых беларускіх выданнях: “Лучынка”, “Беларусь”, “Вольная Беларусь”, “Сьветач”, “Беларускі Шлях”, “Белорусское Эхо”, “Школа і Культура Савецкай Беларусі”. У 1920 г. у Менску выйшла друкам яго кніга “Беларусь у песьнях”. Усё гэтыя звесткі можна прачытаць у беларускіх энцыклапедыях і даведніках: “Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі”[1], “Беларускія пісьменнікі”[2], у анталогіях літаратуры[3] і гісторыі беларускай літаратуры[4]. Вядома таксама, што Юзюк Фарботка перакладаў на беларускую мову фрагменты “Пана Тадэўша” Адама Міцкевіча[5].

Біяграфічныя звесткі пра Юзюка Фарботку ў даведніках адносіліся перад усім да канца І сусветнай вайны. Наконт далейшага яго жыцця ставіліся адны пытальнікі або прыводзіліся ўскосныя звесткі: “паводле ўскосных звестак жыў у Польшчы, займаўся навуковай дзейнасцю”[6]. Год смерці падавалася з пытальным знакам – 1945 (?), паясняючы, што: “месца і дакладная дата яго серці не ўстаноўлена”[7]. Непрысутнасць пасьля І сусветнай вайны так актыўнага прадстаўніка беларускага нацыянальнага і літаратурнага руху доўга не давала мне спакою. У пошуках па архівах і бібліятэках удалося ўдакладніць яго біяграфію таксама з перыяду І сусветнай вайны, напрыклад яго заангажаванне і ўдзел у дыпламатычнай місіі Беларускай Народнай Рэспублікі (сакратар), якая вясной 1918 г. вяла перамовы ў Кіеве з уладамі Украінскай Народнай Рэспублікі[8].

У 1918 г. Юзюк Фарботка пісаў пра беларускую паэзію часоў вайны ў кіеўскай газеце “Беларусскае Эхо”, а пазней у 1919 г. у Мінску ў часопісе “Школа і Культура Савецкай Беларусі”. Калі летам 1919 г. палякі занялі Мінск, Юзюк Фарботка быў адміністратарам беларускага тэатра – да 20 лютага 1920 г. Іграў таксама ў ім як акцёр побач з Францішкам Аляхновічам, Флар’янам Ждановічам, Стэфановічам, Злотнікавым, Верай Тарасік, Верасам і Бравічам, м. інш. у спектаклі “На Антокалі” Францішка Аляхновіча, які быў тады дырэктарам тэатру[9]. Умовы развіцця тэатру тады былі даволі складанымі: польская цэнзура абмяжоўвала рэпертуар, не хапала фінансавых сродкаў, спектаклі можна было паказваць толькі у буднія дні, паколькі нядзелі і святы былі прызначаныя для польскага тэатру. Ці сталіся яны прычынай адмаўлення Юзюка Фарботкі ад адміністравання тэатру, ці можа нейкія іншыя? У пісьме ў рэдакцыяю газеты “Беларусь” абвяшчаў пра сваю пастанову: “Паважаны пане рэдактар! У зьвязку з тым што да мяне часта зьвяртаюцца па выясьненьні аб Беларускім Тэатры, лічучы мяне за адміністратара Тэатру, маю гонар прасіць Вас надрукаваць у Паважанай Вашай газэце для агульнага ведаму, што ад 20 лютага г.г. не лічуся адміністратарам Беларускага Тэатру і ніякіх супольных з адміністратарствам спраў ня маю. Іншыя газэты прашу надрукаваць. З вялікай пашанай Я. Фарботка”[10]. Магчыма гэтым пісьмом Юзюк Фарботка закончыў сваю прыгоду з беларускім рухам. З пасведчання выдадзенага 26 красавіка 1922 г. 1922 г. Універсітэтам Стэфана Баторага ў Вільні вынікае, што ў летнім сэместры 1919-1920 г. распачаў навуку на Матэматыка-прыродазнаўчым факультэце[11].

У 1920 г. у Менску была выдадзеная літаратуразнаўчая кніга (95 старонак) Юзюка Фарботкі “Беларусь у песьнях. Літаратурна-гстарычны нарыс”. Аўтар ва ўступе да яе пісаў: „Хочучы азнаёміць нашае грамадзянства, а асабліва моладзь, закінутую сваёю доляю на чужыну і адарваную, дзякуючы гістарычным абставінам ад родных хат, лясоў і поля, але ўсёю душою адданую свайму роднаму краю і народу, з тым абразом, які павінен быць ёй найдаражэйшым і найхарашэйшым, з абразом які выяўляе сабою ўсё, што толькі можа быць мілым у сваёй Бацькаўшчыне, мы пачалі на страніцах Кіеўскае газэты “Беларускае Эхо” друкаваць свой студыум беларускае новае літаратуры. Гэты студыум і ёсьць той абраз, які, складаючыся з рознакалёрных і рознатонных асколкаў новае беларускае паэзіі, паэзіі першых беларускіх песьняроў, можна назваць “Беларусьсю ў песьнях”. На жаль артыкул друкам дакончыць не ўдалося. Цяпер, карыстаючыся з магчымасьці выпусьціць яго друкам у асобнай кніжцы, мы, перагледзіўшы і паправіўшы ўвесь матар’ял, згладзіўшы тую аднабокавасьць і дапоўніўшы новымі аддзеламі-этапамі аж да апошніх часоў, выпушчаем у сьвет сваю скромную працу ня толькі для моладзі закінутае на чужыну, але ў першы чарод для грамадзянства, жывучага на самой тэрыторыі Беларусі”[12]. Кніга складаецца з васьмі частак, зложаных храналагічна. Прадстаўлена ў ёй развіццё беларускай літаратуры да І сусветнай вайны і падчас яе трывання. Юзюк Фарботка апрача аналізу беларускага літаратурнага руху ў кнігу ўключыў вершы розных аўтараў. Гэтая кніга да нядаўна была апошнім вядомым фактам з яго жыцця.

“Супярэчныя звесткі” пра далейшы лёс Юзюка Фарботкі пачалі высвятляцца зусім выпадкова. 14 снежня 1992 г. у Гданьскай галерэі фатаграфіі, дзякуючы намаганням яе кіраўніка Стэфана Фігляровіча, адкрылася выстаўка “Віленскія працы” („Prace wileńskie”) Баляславы і Эдмунда Зданоўскіх. Гэтыя вядомыя фатографы пасля ІІ сусветнай вайны прыехалі ў Гданьск і далей займаліся фатаграфіяй. Іх даваенныя працы захаваліся ў архіве іх дачкі Альдоны, якая пражывала ў Эльблонгу. На выстаўцы ў 1992 г. знайшліся перад усім фатаграфіі, на якіх прадстаўленая даваенная Вільня. Сярод іншых знайшоўся таксама партрэтны здымак Максіма Танка. Паэт успамінаў Зданоўскіх у сваіх “Картках з каляндара”[13]. На адным з выставачных здымкаў прадстаўленыя былі члены “Віленскага фотаклуба”. Паводле апісання здымка, адным з іх быў Юзюк Фарботка. І гэта быў першы след у пошуках далейшага лёсу нашаніўскага паэта. Нажаль ніхто з прысутных на адкрыцці выстаўкі нічога не ведаў пра Юзюка Фарботку. Дачка Зданоўскіх успомніла толькі пра вершаваны “Спісак членаў Віленскага Фатаклуба” (на 1 сакавіка 1937 г.), захаваны ў бацькоўскім архіве, які канчаўся вельмі перспектыўна для пошукаў:

„Listę ułożył ten, co

Przypnie łatkę każdą zwrotką,

A nazywa się ... Farbotko”[14].

Пасля ўспоменай выстаўкі калекцыя здымкаў Зданоўскіх трапіла ў Нацыянальную бібліятэку ў Варшаве. Атрыманыя ад Стэфана Фігляровіча тэлефоны і адрасы сем’яў (дзяцей) быўшых членаў Віленскага фотаклуба (Уладзіміра Крукоўскага, Зыгмунта Вжэсьнёўскага, Яна Місевіча) не дапамаглі ў пошуках – прозвішча Фарботкі было ім невядомае, а іх бацькоў даўно ўжо не было ў жывых.

Чарговую надзею прынесла выстаўка “У крузе Віленскага фотаклуба і Польскага фотаклуба. Вайцех Буйко (1882 – пасьля 1941 г.)”, сарганізаваная у красавіку 1997 г. у Музеі гісторыі фатаграфіі ў Кракаве. У каталогу выдадзеным з гэтай нагоды знайшліся фрагменты з польскіх даваенных фатаграфічных часопісаў („Fotograf Polski”, „Polski Przegląd Fotograficzny” ), у якіх упамінаўся Вайцех Буйко, выбраны ў 1929 г. быў выбраны на старшыню Віленскага таварыства любіцеляў фатаграфіі. Тады ж скарбнікам у ім стаўся Юзюк Фарботка[15]. Гэтая звестка стала падказкай, каб перагледзець успаомненыя часопісы і пры нагодзе скантактавацца з успомненым кракаўскім музеем.

У 1998 г. на Ягелонскім універсітэце пачала вучыцца мая дачка Агата. Ёй прышлося скантавацца з Музеем гісторыі фатаграфіі. А я ў міжчасе перагледзела ў Гданьскай галерэі фатаграфіі „Przegląd Fotograficzny”, „Almanach Fotografiki Wileńskiej” (1931), „Almanach Fotografiki Polskiej (1934 i 1937), каталогі даваенных міжнародных фатаграфічных выставак, якія падарыла сям’я Зданоўскіх. Аказаліся яны вельмі багатай крыніцай інфармацыяў пра Юзюка Фарботку і яго дзейнасць у галіне мастацкай фатаграфіі. Знайшліся ў іх рэпрадукцыі фатаграфіяў Юзюка Фарботкі: „Pustkowie” (“Пустэча”)[16], „Stary młyn” (“Стары млын”)[17], „Fale Bałtyku”(“Балтыцкія хвалі”)[18], „Rybacy” (“Рыбакі”)[19], „Koronka” (Каронка”)[20], „Ster” (“Стырно”)[21]. На адным са здымкаў Юзюка Фарботкі пазначана і ягоная навуковая ступень доктара – кандыдата навук (dr Józef Farbotko)[22]. Так зусім нечакана паявілася новая звестка, якой не паяснялі вышэй успомненыя часопісы. Юзюк Фарботка нечакана аб’явіўся як апантаны аматар мастацкай фатаграфіі. Быў адным з заснавальнікаў успомненага вышэй Віленскага фотаклуба. У хроніцы фотаклуба запісаўся як яго скарбнік, удзельнік шматлікіх агульнапольскіх і міжнародных фатаграфічных выставак і конкурсаў. Скарбнікам быў праўдападобна да 1938 г., калі заступіў яго на гэтай пасадзе Вайцех Буйко. У 1938 г. у конкурсе “Прыгажосць Вільні і Віленшчыны” („Piękno Wilna i Wileńszczyzny”) Юзюк Фарботка за здымак “Рыбак з Зялёных азёраў” „Rybak z Zielonych Jezior” атрымаў 20-ую ўзнагароду (на 127 прысланых прац) – гадавую падпіску на часопіс „Przegląd Fotograficzny”[23].

Старшынёй Віленскага фотаклуба быў вядомы фатограф Ян Булгак. З яго ініцыятывы зімой 1927 г. заснавалася гэтая элітная сяброўская арганізацыя. Ян Булгак успамінаў, што заснавальнікам было самое жыццё: „Powstał nieznacznie i zcicha, bez programu i wzoru, wynikł samorzutnie, jako następstwo naturalne i konieczne obcowania kilku ludzi zbliżonych przez wspólne zainteresowania. (...) Zaczęło się od tego, że to ten, to ów z nieznanych mi jeszcze wówczas amatorów-fotografów wileńskich przychodził do mnie z negatywami lub odbitkami w kieszeni po krytykę lub poradę. Nawykły dotychczas do całkowitego osamotnienia w mej pracy, przyjmowałem tych gości z otwartemi rękami i chętnie dzieliłem się tem, czem chata była bogata. Niebawem stwierdziłem z dużem zadowoleniem, że koleżeństwo pracy jest niezmiennie cenne i nadaje jej nowe walory; że wytwarza ono pewną atmosferę łączności, w której pracuje się raźniej i owocniej. Z czasem, gdy zauważyłem, że te zresztą bardzo miłe pogawędki zabierają mi więcej czasu, niż go miałem do rozporządzenia, i gdy liczba towarzyszy znaku fotograficznego się zwiększała, wpadłem na myśl uregulowania tej sprawy z obopólnym pożytkiem. Zaproponowałem swym nowym znajomym, żebyśmy zamiast wyśpiewywać duety, w których pierwszy głos był zawsze niezmienny, spróbowali stworzyć – orkiestrę. Mając dość zasobną bibljotekę i dobór pism fachowych, poradziłem, byśmy się zbierali u mnie wszyscy raz na tydzień w określonych godzinach wieczornych, po ukończeniu zajęć. W ten sposób powstały „Czwartki” Fotoklubu, na które pomiędzy 9 a 12 wieczorem schodziło się na razie kilka, potem już kilkanaście osób. Nazwa Fotoklubu Wileńskiego znalazła się w toku rzeczy sama, a niepisany statut został zredagowany w jednym jedynym paragrafie, głoszącym, że dalsi członkowie Fotoklubu mogą być przyjmowani nieinaczej, jak jednogłośnie. Miało to na celu utrzymanie w towarzystwie poważnego poziomu artystycznego i ścisłej solidarności koleżeńskiej. (...) Powodzenie (...) zawdzięczamy nietylko umiejętnej i gorliwej działalności wszystkich członków, której tu dank należny oddać wypada, ale, i to przedewszystkim – naprawdę bezprzykładnie ofiarnej, gorliwej i kompetentnej pracy dwóch filarów Towarzystwa M. F. – sekretarza p. Kazimierza Lelewicza i skarbnika – p. Józefa Farbotki, pracy zasługującej na najwyższe uznanie i wdzięczność całej społeczności fotograficznej wileńskiej. Śmiało rzec można, że bez pełnej oddania pomocy tych dwóch osób nie zdołalibyśmy się wykazać tak poważną ilością i jakością dokonań, nie chcąc i nie mogąc dochodzić, na rachunek którego stowarzyszenia należałoby zapisać te lub inne pozycje, skoro wszystkie zawdzięczały swoje istnienie zawsze tym samym osobom, tylko występującym to jako członkowie T. M. F., to jako członkowie Fotoklubu”[24]. Атмасферу ў Віленскім фотаклубе перадаў у сваіх успамінах Эдмунд Зданоўскі: „Towarzyski klimat fotoklubowy nie był wyłącznie poważny czy podniosły. Przy herbatce z lampką wina (dosłownie!) bywały miłe i żartobliwe jego niuanse. Wyrazem tego może posłużyć wierszowane „Sprawozdanie roczne”, zagadki i figlarna groteska fotograficzna Henryka Hermanowicza”[25]. У гадавой справаздачы, мабыць зложанай Юзюком Фарботкам, апісваліся члены фотаклуба і іх працы. Адна са зваротак прысвечаная Юзюку Фарботцы:

„U Farbotki: - rybak, fala,

dąbek, piasek, kawał nieba,

No i ... kwity, lecz tych wcale

Tu wymieniać nie potrzeba”[26].

Рыбак, фваля, дубок, пясок, кусок неба – гэта асноўныя лейтматывы яго здымкаў. “Квіты” адносяцца да яго пасады сакратара ў Віленскім фотаклубе. Юзюк Фарботка пісаў пра дзейнасць фотаклуба ў часопісе „Przegląd Fotograficzny”, які выдаваўся з 1935 г. Гадавая справаздача яго аўтарства была апублікаваная ў снежанскім нумары: „W dn. 2 XII odbyło się kolejne zebranie członków F.K.W., na którem oprócz omówienia najpilniejszych spraw bieżących, dokonana została ocena prac zgodnie z &11 Statutu. Zebranie to jako ostatnie w r.b. zamyka cykl rocznego dorobku całego Fotoklubu. Warto więc dokonać choć pokrótce zestawienia prac zgłoszonych do oceny w ciągu 1935 r. &11 Statutu FKW głosi, że do obowiązków członka FKW, m.in. należy: 1) przedstawienie do oceny zbiorowej co najmniej jednej nowej własnej pracy fotograf., odpowiadającej poziomowi artystycznemu autora, 2) wygłoszenie lub przedstawienie na piśmie pracy teoretycznej z dziedziny fotografiki lub estetyki, albo 3) opłacenie pięciu złotych na fundusz FKW. Rygory powyższe obowiązują każdego członka Fotoklubu na każdem miesięcznem zebraniu z wyjątkiem dwóch miesięcy letnich. W 1935 r. na 10 zebraniach zgłoszone zostało przez 14 autorów do zbiorowej oceny ogółem 213 prac, z czego zostało uznanych za dobre 167 obrazów. Ponadto wygłoszono kilka referatów. W maju F.K.W. wspólnie z Klubem Prawników urządził w Wilnie wystawę obrazów zmarłego w r.b. swego członka śp. Stanisława Turowicza, a poza tem w listopadzie r.b. zorganizował 5 tygodniowy kurs „Lejki”, na który uczęszczało 35 słuchaczy oprócz członków klubu. FKW obesłał zbiorowo Salon Międzynarodowy w Warszawie oraz wystawy krajowe w Warszawskiej Zachęcie w maju r.b. i w Stanisławowie we wrześniu r.b. Obecnie FKW zorganizował z wybranych prac członków „wędrowną tekę zagraniczną”, którą będzie obsyłał poszczególne środowiska fotograficzne zagranicą. Pierwszą próbą tego rodzaju kontaktu fotografików wileńskich z zagranicznemi będzie przesłanie „wędrownej teki zagranicznej” F.K.W., zawierającej przeszło sto obrazów do Wiednia i do Holandii. FKW zamierza również wysyłanie swoich „rocznych tek” do środowisk fotografików krajowych”[27].

У 1999 г. у навагоднім пісьме з Кракава Агата Глагоўская паведамляла: „Jeśli chodzi o Józefa Farbotkę, to trzeba napisać podanie do dyrektora Muzeum Historii Fotografii łącznie z wyjaśnieniem celów i powodów, wtedy muzeum może przysłać materiały na adres w Gdańsku i skontaktować z rodziną Józefa Farbotki w Łodzi (potrzebna jest zgoda rodziny na udostępnienie dokumentów)”[28]. Да 15 студзеня 2000 г. Музей гісторыі фатаграфіі быў у рамонце, але ў згаданым сказе была асноўная інфармацыя пра нашчадкаў Юзюка Фарботкі ў Лодзі. Дзякуючы тэлефоннай даведцы ўдалося знайсці ягонага сына Уладыслава. Аказалася, што ніхто раней не звяртаўся да яго наконт бацькі. Уладыслаў Фарботка быў здзіўлены, калі даведаўся пра дзейнасць бацькі на беларускай ніве. Пра дзейнасць яго дзеда Альбэрта Паўловіча (бацькі маці) у беларускім руху ў сям’і было вядома. Удалося мне пазнаёміцца асабіста з Уладыславам Фарботкам. На аснове шматгадовай цікавай перапіскі з ім удалося выявіць невядомы раней беларускім літаратуразнаўцам і гісторыкам лёс Юзюка Фарботкі. Дапоўнілі яго таксама дакументы з фонда Віленскага універсітэта, якія захоўваюцца ў Літоўскім дзяржаўным архіве ў Вільні.

Юзюк Фарботка нарадзіўся 23 жніўня (4 верасня) 1893 г. у Налібоках Мінскага павету і Мінскай губерні у сям’і Аўгустына і Анны з Вэрыгаў[29]. Меў трох братоў: Антона, Яна, Пятра і пяць сясцёр: Мар’ю, Юзэфу, Анну, Стэфанію і Зоф’ю[30]. Пасьля ІІ сусветнай вайны ў Польшчы да смерці жылі: Мар’я (у Вроцлаве), Анна (у Новай Солі) і Пётр (недалёка Быстжыцы Клодзкай)[31].

У гадах 1905-1914 Юзюк Фарботка вучыўся ў гімназіі ў Мінску. Пасля яе заканчэння распачаў прыродазнаўчыя студыі на Фізіка-матэматычным факультэце Кіеўскага універсітэта[32]. Навуку спыніла І сусветная вайна. У 1915 г. ажаніўся з дачкой беларускага паэта Альбэрта Паўловіча – Уладыславай, народжанай 24 кастрычніка 1898 г. у Мінску. У 1917 г. нарадзіўся ў іх сын Чэслаў, але не дажыўшы годзіка – памёр. Падчас вайны маладая сям’я пражывала ў Тамбове, Мінску, Сьвецю над Віслай[33]. Пасля вызначэння польска-савецкай мяжы Уладыслава і Юзюк Фарботкі на пастаяннае жыхарства выбралі Вільню. 17 лістапада 1922 г. Юзюк Фарботка атрымаў пасведчанне грамадзянства польскай дзяржавы[34]. З 29 мая 1920 г. працягваў навуку ў Віленскім універсітэце на Матэматыка-прыродазнаўчым факультэце[35]. Залічылі яму два гады студыяў у Кіеве, прымаючы яго на трэці курс[36]. Навуку закончыў у 1924 г.[37] Адначасова працаваў у Земскай управе ў Вільні (як асэсар, пазьней як інспэктар). Пазней працаваў у Ваяводзкай управе як дарадчык (radca), а з 1935 г. быў кіраўніком Аддзелу сельскагаспадарчых прыладаў (Oddziału Urządzeń Rolnych) у Аддзяленні сельскай гаспадаркі і сельскагаспадарчых рэформаў (Wydział Rolnictwa i Reform Rolnych)[38].

Пасля заканчэння Віленскага універсітэта працаваў таксама ў ім на Кафедры заалогіі – вёў заняткі з энтамалогіі. Пад кіраўніцтвам прафесара Яна Прыфэра пвдрыхтаваў і ў 1932 г. абараніў кандыдацкую дысертацыю „Materiały do znajomości aparatu kopulacyjnego wojsiłek”[39]. У 1929 г. стараннем Аддзялення матэматычных і прыроднаўчых навук Таварыства сяброў навук (Wydziału Nauk Matematycznych i Przyrodniczych Towarzystwa Przyjaciół Nauk) у Вільні выйшлі друкам з дапамогай Міністэрства рэлігійных веравызнанняў і публічнай асветы (Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego) дзве кнігі: „Przyczynek do znajomości wojsiłek północno-wschodniej Polski” (№ 16, сс. 43+табліца) i „Materjały do znajomości aparatu kopulacyjnego wojsiłek (Panorpa)” (№ 17, сс. 7). Свае зацікаўленні вайсілкамі паясняў недахопам доследаў іх: „grupa owadów dotąd nie badana na terenie woj. wileńskiego”[40]. Юзюк Фарботка распачаў свае доследы гэтых матылёў яшчэ ў 1924 г., а закончыў увосень 1925 г., дапаўняючы іх у 1926 г.[41] Пачаткова даследаваў матылькі на прасторы 12 кіламетраў ад Вільні, а з другой палавіны лета і ў 1925 г. дзякуючы падтрымцы Фізіяграфічнай камісіі Польскай акадэміі умеентносці (Komisji Fizjograficznej Polskiej Akademii Umiejętności) пашырыў тэрыторыю доследаў. „Pobudką do zbierania materjału w znaczeniu fizjograficznem posłużyło mi to, że północno-wschodnia połać Polski stanowi pod tym względem teren nieznany” – даказваў патрэбу сваіх доследаў[42]. Дысертацыю ацанілі вельмі добра[43].

Дакладна невядома, калі Юзюк Фарботка зацікавіўся мастацкай фатаграфіяй. У палавіне 20-ых гадоў быў ужо ва ўладах праўлення Віленскага таварыства любіцеляў фатаграфіі. Праца ўрадніка ў галіне сельскай гаспадаркі спалучалася з паездкамі на вёску, што дазваляла яму на пошукі цікавячых яго матылёў (вайсілкаў) і на фатаграфаванне, м. інш. краявідаў. У Вільні Уладыслава і Юзюк Фарботкі нанімалі кватэры. У міжваенны час жылі пры Дабрачынным завулку 4 кв. 5[44], Вялікай пагулянцы 35 кв. 77[45], Любэльскай 3 кв. 4[46].

Калі пачалася ІІ сусветная вайна жылі яны па вуліцы Вострабрамскай. Падчас вайны тры разы мянялі кватэры – жылі па вуліцы Кашыковай (у спадарства Борысаў), пазней – па Канарскага (побач Закрэту). Недзе паўтара года перад канцом вайны перайшлі жыць 8 ці 10 дамоў далей[47]. У пачатку чэрвеня 1944 г, калі фронт набліжаўся да Вільні, немцы загадалі паспяховае высяленне жыхараў кварталу ў сувязі з пабудовай магутных абаронных фартыфікацыяў побач лесу-парку ў Закрэце. Уладыслава і Юзюк Фарботкі з шасцігадовым сынам Уладыславам і некалькімі валізкамі сваіх рэчаў выехалі ў падвіленскую вёску Гудэлі, дзе жыла іх далейшая сям’я. Калі ў ліпені 1944 г. вярнуліся ў Вільню, аказалася, што дом, у якім жылі згарэў датла ад ад агня савецкай артылерыі. Разам з ім згарэў і ўвесь сямейны архіў, у тым негатывы здымкаў Юзюка Фарботкі[48]. Астаўся толькі яго ўлюбёны фотаапарат „Rolleiflex”, які забраў ён з сабою ў апошняй хвіліне пакідаючы Вільню.

Вярнуўшыся ў Вільню сям’я Юзюка Фарботкі пасялілася ў сяброў па вуліцы Саколяй 2а кв. 2 на Звярынцы. Там у студзені 1945 г. Юзюка Фарботку арыштавала НКВД. Выслалі яго ў лагер у Дзяржынск у Донбасе, дзе працаваў на плянтацыі гніючых памідораў. Уладыслава Фарботка з сынам запісалася на выезд у Польшчу і ў канцы сакавіка 1945 г. рэпатрыянцкім цягніком № 19 выехалі з Вільні. Пасля розных прыгодаў 8 мая даехалі ў Лодзь, дзе была сям’я брата Юзюка Фарботкі, які яшчэ да вайны пажаніўся з ладзянкай.

У лістападзе 1945 г. Юзюка Фарботку звольнілі з лагера. Хворы з карбункуламі на шыі перад калядамі 1945 г. даехаў праз Вільню ў Лодзь[49]. Працаваў як адміністрацыйна-фінансавы дырэктар у Цэнтральным бюро архітартурных і будаўляных праектаў (Centralne Biuro Projektów Architektonicznych i Budowlanych). Дзякуючы такой працы атрымаў ад старасты кватэру.

Юзюк Фарботка атрымаў прапанову працы на пасадзе кіраўніка Кафедры энтамалогіі ў Лодзінскім універсітэце. Рэкамендаваў яго на гэтую пасаду ягоны прамотар прафесар Ян Прыфэр, які пераехаў у Торунь. Юзюк Фарботка не прыняў гэтай прапановы. Як успамінаў ягоны сын Уладыслаў: „przyczyn było kilka – po przeżyciach obozowych (i chyba już tlącej się wewnątrz, choć jeszcze nie uwidaczniającej się nieuleczalnej chorobie Parkinsona), po utracie w Wilnie dorobku całego życia, czuł jakiś żal (do świata?), że tak obszedł się z nim los, że to wszystko spotkało jego, który nie był ani wojskowym, ani politykiem. Dodatkowo to fakt, że budownictwo dawało wyższe płace i mieszkanie, a rodzice wówczas nic prawie nie mieli, a mieszkaliśmy „kątem” u rodziny bratowej mego ojca”[50].

Жывучы ў Лодзі Юзюк Фарботка надалей захапляўся фатаграфіяй. Разам з Аляксандрам Закшэўскім (малодшым сябрам Віленскага фотаклуба) быў сузаснавальнікам Лодзінскага фатаграфічнага таварыства. Уваходзіў у жыры фатаграфічных конкурсаў і выставак, м. інш. быў у жыры, якое адбірала працы на выстаўку „Łódź w fotografii”, яуая трывала з 16 лютага па 13 сакавіка 1949 г.[51]

У нялёгкай паваеннай рэчаіснасці пачала працаваць таксама Уладыслава Фарботка. Шмат гадоў была яна на пасадзе кіраўніка дэканату Валаконнага факультэта Лодзінскай палітэхнікі (Wydział Włókienniczy Politechniki Łódzkiej). Памерла 30 красавіка 1990 г., маючы амаль 92 гады. Юзюк Фарботка памёр 8 чэрвеня 1956 г., тры дні пасля таго, як ягоны сын здаў экзамены на атэстат сталасці. Пахаваны ён на старым Лодзінскім могільніку. Сын Юзюка Фарботкі ў адным з пісем пісаў: „wiele spraw rodzinnych jest niestety dziś już nie do wyjaśnienia. Po śmierci mamy zresztą uświadomiłem sobie, że było jeszcze wiele spraw, o które mogłem Ją zapytać, ale już nie zdążyłem. Bardzo tego żałuję”[52].


Дзякуючы кантактам з Уладыславам Фарботкам і дадатковым архіўна-бібліятэчным доследам, што трывалі каля дзесяці гадоў, лёс Юзюка Фарботкі стаў вядомы ў Польшчы, Беларусі і Літве. Паявіліся артыкулы ў беластоцкім польска-беларускім месячніку „Czasopis”[53], у беларускай (мінскай) „Беларусіцы-Albaruthenicа”[54], у польскім віленскім квартальніку „Znad Wilii”[55]. Ягоны біяграм, дапоўнены новымі фактамі апублікаваны ў новых беларускіх энцыклапедыях[56].


[1] Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва, t. 5, Мінск 1985, с. 388.

[2] Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік, t. 6, Мінск 1995, с. 137-138.

[3] Анталогія беларускай паэзіі, t. I, Мінск 1993, с. 571.

[4] М. Гарэцкі, Гісторыя беларускае літэратуры, Вільня 1921, с. 205.

[5] Ліст У. Фарботкі да аўтара ад 25.05.2000 г.

[6] Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны..., с. 137.

[7] Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны..., с. 137.

[8] Архівы Беларускай Народнай Рэспублікі, Вільня 1998, т. І, кн. 1.

 

[9] “Беларускае жыцьцё”, № 1, 19.01.1920 г., с. 2-3; Тэатр, “Беларусь”, № 7, 13.01.1920 г.

[10] “Беларусь”, № 60, z dn. 18. 03. 1920 r.

[11] Пасведчанне ад 26.04.1922 г. (копія), у зборах аўтара.

[12] Я. Фарботка, Беларусь у песьнях. Літаратуна-гістарычны нарыс, Менск 1920, с. 3-4.

[13] M. Tank, Kartki z kalendarza, Warszawa , с.

[14] Lista członków Fotoklubu Wileńskiego, stan na dzień 1 marca 1937 r., машынапіс (копія), у архіве аўтара.

[15] W kręgu Fotoklubu Wileńskiego i Fotoklubu Polskiego. Wojciech Buyko (1882 – po 1941), Kraków 1997, с. 4.

[16] Almanach fotografiki wileńskiej, Wilno 1931, с. XXI (уклейка).

[17] Almanach Fotografii Polskiej, Wilno 1934, (уклейка).

[18] „Przegląd Fotograficzny”, 1936, № 4, с. XXXVIII (уклейка).

[19] „Przegląd Fotograficzny”, 1936, № 12, (уклейка).

[20] Almanach Fotografiki Polskiej, Wilno 1937, (уклейка).

[21] „Przegląd Fotograficzny”, 1938, № 6, (уклейка).

[22] „Przegląd Fotograficzny”, 1936, № 12, уклейка.

[23] „Fotograf Polski”, 1938, № 7, с. 100.

[24] J. Bułhak, O Fotoklubie Wileńskim, (у:)Almanach Fotografiki Wileńskiej, Wilno 1931, с. 51-54.

[25] E. Zdanowski, Wspomnienia, машынапіс (копія), с. 16, у зборах аўтара.

[26] Sprawozdanie roczne, машынапіс (копія), у зборах аўтара.

[27] J. F., Z życia Fotoklubu Wileńskiego, „Przegląd Fotograficzny”, 1935, № 4, с. 17-18.

[28] Пісьмо A. Глагоўскай да аўтара ад 29.12.1999 r., у зборах аўтара.

[29] Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны…, с. 137; Один из плеяды “Нашай нівы”. Юношеские годы поэта Язэпа Фарботко, “Народная газета”, ад 11.09.1992 г., с. 3; Wypis metryczny z księgi oryginalnej Nalibockiego R.Katolickiego kościoła o urodzonych za 1893 rok z 3.04.1905 r. (копія), у зборах аўтара; Lietovos Centrinis Valstybės Archyvas w Wilnie (LCVA), F. 175, Ap. 6VIIB, B. 87, l. 22, Выпись метрики изь подлинной книги Налибокского Р.Католического костела о родившихся за 1893 годь.

[30] Пісьмо У. Фарботкі да аўтара ад 23.03.2000 г., с. 2, у зборах аўтара.

[31] Пісьмо У. Фарботкі да аўтара ад 23.03.2000 г., с. 2, у зборах аўтара.

[32] Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны…, с. 137.

[33] Пісьмо У. Фарботкі да аўтара ад 10.03.2000 г., с. 2, у зборах аўтара.

[34] Poświadczenie Obywatelstwa z dn. 17.11.1922 r. (копія), у зборах аўтара.

[35] LCVA, F. 175, Ap. 6VIIB, B. 87, l. 23, Absolutorjum J. Farbotki.

[36] LCVA, F. 175, Ap. 6VIIB, B. 87, l. 23, Absolutorjum J. Farbotki.

[37] LCVA, F. 175, Ap. 6VIIB, B. 87, l. , Curriculum vitae J. Farbotki z dn. 6.05.1931 r.

[38] Пісьмо У. Фарботкі да аўтара ад 3.04.2000 г.

[39] LCVA, F. 175, Ap. 6VIIB, B. 87, l. 1, Dyplom doktorski Josephum Farbotko.

[40] J. Farbotko, Przyczynek do znajomości wojsiłek północno-wschodniej Polski, Wilno 1929, с. 1.

[41] J. Farbotko, Przyczynek do znajomości wojsiłek północno-wschodniej Polski, Wilno 1929, с. 1.

[42] J. Farbotko, Przyczynek do znajomości wojsiłek północno-wschodniej Polski, Wilno 1929, с. 2.

[43] LCVA, F. 175, Ap. 6VIIB, B. 87, l. 13, Referat o pracy p. Józefa Farbotki p.t. „Materjały do znajomości aparatu kopulacyjnego wojsiłek” J. Prüffera z dn. 8.06.1931 r.

[44] Spis adresowy fotografików polskich, sporządzony z katalogów wystaw 1927-1930, (w:)Almanach fotografiki wileńskiej, Wilno 1931, с. 80.

[45] Spis adresowy fotografików polskich, którzy wystawiali swe prace w latach 1927-1933, (w:)Almanach fotografiki polskiej, Wilno 1934, с. 42.

[46] Пісьмо У. Фарботкі да аўтара ад 23.03.2000 г.

[47] Пісьмо У. Фарботкі да аўтара ад 10.03.2000 г., с. 1.

[48] Пісьмо У. Фарботкі да аўтара ад 10.03.2000 г., с. 1.

[49] Пісьмо У. Фарботкі да аўтара ад 10.03.2000 г., с. 1.

[50] Пісьмо У. Фарботкі да аўтара ад 10.03.2000 г., с. 2-3.

[51] Łódź w fotografii 16.II.-13.III.1949 Katalog prac łódzkich fotografików zawodowców i amatorów, Łódź 1949, с. 2.

[52] Пісьмо У. Фарботкі да аўтара ад 10.03.2000 г.

[53] H. Kozłowska, Nieznany los Józefa Farbotki, „Czasopis”, 2000, № 6, с. 21-24.

[54] H. Kozłowska-Głogowska, Nieznany los: polski okres życia Józefa Farbotki, (у:)Беларусіка-Albaruteniсa 17, Minsk 2001, с.107-113.

[55] H. Głogowska, Józef Farbotko i jego związki z Wilnem, „Znad Wilii”, 2010, № 2, с. 28-37.

[56] Юзюк Фарботка, (w:)Энцыклапедыя Гісторыі Беларусі, Мінск 2003, т. 6, ч.II, с. 26.

Падзяліцца:

Дапісаць новы камэнтар

Image CAPTCHA
Калі ласка, увядзіце сімвалы, якія паказаны на малюнку.