Мiжнароднае грамадскае аб'яднанне

Леанід Лыч "Па-за нацыянальным інтарэсам (праваслаўе ў кантэксце русіфікатарскай палітыкі)"

Леанід Лыч

"Па-за нацыянальным інтарэсам (праваслаўе ў кантэксце русіфікатарскай палітыкі)"


Змест

1. Варожасць замест братэрства
2. Расправа з уніятамі
3. Быць праваслаўю на Беларусі маскоўска-рускім
4. Галоўная апора русіфікатараў
5. Няўдача з аўтакефаліяй
6. Чужая адраджэнскай ідэі


Роднаю мовай малітву шаптаць навучы.
Данута Бічэль-Загнетава

1. Варожасць замест братэрства

Паваротным пунктам у гісторыі духоўнага жыцця на Беларусі наканавана было стаць 1839 году. Год гэты незвычайны для ўсяго хрысціянскага свету Еўропы: адзначалася 400-годдзе ад часу падпісання ў ліпені 1439 года Фларэнцінскай царкоўнай уніі, у адпаведнасці з якой фармальна адбылося арганізацыйнае аб’яднанне ўсяленскіх каталіцкай і праваслаўнай цэркваў пад уладай рымскага папы. Аднак, да сапраўднага аб’яднання гэтых хрысціянскіх канфесій справа не дайшла, што параджала канфлікты – часам сур’ёзныя – паміж імі. Над шляхамі развязвання гэтых непажаданых канфліктаў часта задумваліся высокія кіраўнікі каталіцкай і праваслаўнай цэркваў. Зразумела, пра гэта паміж імі не магла не ісці гаворка і з нагоды чатырохстогадовага юбілею Фларэнційскай царкоўнай уніі.

Адмыслова “адзначылі” гэтую падзею ў Расійскай імперыі: адміністрацыйным шляхам зліквідавалі на Украіне і Беларусі уніяцкую (грэка-каталіцкую) царкву, пачатак якой быў пакладзены ў 1596 годзе падпісаннем Берасцейскай царкоўнай уніі. Доўгі і пакутлівы шлях ляжаў да яе. Пайсці ж на такі крок вымусіла не толькі палітыка прымусовага акаталічвання польскім касцёлам праваслаўнага насельніцтва Беларусі. Не лічылася з яго інтарэсамі і высокае праваслаўнае духавенства Масквы, адкрыта садзейнічаючы ўладам у захопе славянскіх земляў Вялікага Княства Літоўскага, г.зн. беларускіх і ўкраінскіх. Па гэтай прычыне вяліся частыя кровапралітныя войны з усходнім суседам.

Ніхто іншы, як менавіта Руская праваслаўная царква, усяляк спрыяла рускаму народу ставіцца да сябе, як да народа-боганосца, народа – выбранніка. Такім народам, як мы ведаем, называлі сябе яўрэі, пра што вельмі добра паклапаціліся ідэолагі іудзейства. Нібы ў перайманні яго даўняй традыцыі такога прынцыпу стала прытрымлівацца ў дачыненні да карэннага народа Маскоўскага княства і яго дзяржаўная рэлігія – праваслаўная. Асабліва настойліва прыпісвала яна месіянскую ролю рускаму народу пасля захопу ў 1453 г. туркамі Канстанцінопаля і страты ім сваёй колішняй ролі галоўнага цэнтра сярод хрысціян усходняга абраду. У Маскве, як цэнтры рускага праваслаўя, стала інтэнсіўна фармавацца ідэя аб наданні гэтаму гораду статусу Трэцяга Рыма. Апошнім часам даследчыкамі ўсё часцей сцвярджаецца, што яе аўтарам быў не шараговы манах Фелафей, а высокага рангу палітычныя і рэлігійныя дзеячы Маскоўскай дзяржавы. Але паколькі яны не жадалі праславіць сябе паслядоўнікамі па многіх напрамках экспансіянісцкай палітыкі Рыма і Канстанцінопаля, дык не толькі не пярэчылі, але нават выказвалі задавальненне, што ідэя Трэцяга Рыма зарадзілася нібыта ў нізах. Руская царкоўна-дзяржаўная дактрына “Масква – Трэці Рым” афіцыйнае прызнанне атрымала ў пачатку XVI стагоддзя. Абвясціўшы Маскву такім важным для ўсяго праваслаўя цэнтрам, духоўныя і свецкія ўлады нашай усходняй суседкі ўсё больш рашча сталі выстаўляць свае правы і на вернікаў дадзенай канфесіі Вялікага Княства Літоўскага. Фармальна прычын для гэтага было дастаткова, бо ў апошнім ад моманту падпісання ў 1385 годзе Крэўскай уніі і сапраўды царкоўна-рэлігійнае жыццё не вызначалася мірам і спакоем, віной чаму стала гвалтоўнае распаўсюджванне тут з удзелам рымскага папы, духоўных і свецкіх вярхоў Кароны Польскай каталіцызму. Усё гэта не магло не даць падставы Трэцяму Рыму, палітычным кіраўнікам Маскоўскай дзяржавы выступіць у дачыненні да праваслаўных ВКЛ з месіянскай роляй.

Заўзятым правадніком яе праявіў сябе ў гады Лівонскай (Інфлянцкай) вайны (1558 – 1582 гг.) маскоўскі цар Іван IV Грозны (Жахлівы). Уплывовым свецкім і духоўным колам нашай краіны было добра вядома, што гэты дзяржаўны дзеяч пасля заваявання ў 1552 годзе Казані даў загад аб гвалтоўным хрышчэнні нават татараў. Згаданыя колы не сумняваліся, што і на беларускай зямлі ён будзе шалёным ненавіснікам усяго таго, што не належыць праваслаўнаму свету. Так яно і здарылася. Гэта добра зведалі на сабе не толькі каталікі, але і іудзеі. У дачыненні да апошніх Іван IV пасля авалодвання ў лютым 1563 года Полацкам даў такі загад. “Згодных хрысціцца хрысціць, нязгодных ператапіць у рацэ Палаце.” Ужыванне Рускай праваслаўнай царквой гвалтоўнага метаду дзеля колькаснага росту сваіх вернікаў не садзейнічала яе папулярызацыі ў нашым народзе. Сваімі жорсткімі дзеяннямі ў дачыненні да каталікоў, пратэстантаў і іудзеяў ВКЛ войскі Івана IV запужалі, адштурхнулі ад Масквы нават яго праваслаўнае насельніцтва. Асабліва паглыбіўся водападзел паміж праваслаўнымі гэтых дзяржаў пасля таго, як падчас адступлення заваёўнікі з усходу ператварылі старажытны беларускі горад Полацк у суцэльныя руіны, а многіх яго жыхароў забралі ў палон. Сярод іх знаходзіўся і епіскап полацкі Арсеній.

Бясспрэчна, іншым разам кіраўнікам і ідэолагам Рускай праваслаўнай царквы ўдавалася ў патрэбным для яе напрамку ўплываць на аднаверцаў Вялікага Княства Літоўскага, якое з канца 60-ых гадоў XVI стагоддзя з’яўлялася суб’ектам Рэчы Паспалітай, дзе прыярытэтам карыстаўся каталіцкі касцёл. Часта не маючы ўласных сіл супрацьстаяць яго экспансіі, праваслаўныя ВКЛ вымушаны былі звяртацца па дапамогу да Маскоўскай патрыярхіі. Такое не магло падабацца ўладам Рэчы Паспалітай. Па гэтай прычыне рэлігійны фактар і апошняй, і Рускай дзяржавай не раз выкарыстоўваўся дзеля развязвання вайны. Не малую ролю ён адыграў у самай кравапалітнай вайне паміж імі ў 1654–1667 гг. Не стала больш спакойным рэлігійнае жыццё на Беларусі і пасля падпісання ў 1686 годзе “вечнага міру” паміж Рускай дзяржавай і Рэччу Паспалітай. Атрыманае ўсходняй суседкай права апекавацца праваслаўнымі на тэрыторыі апошняй часта ажыццяўлялася ў непрыхаваных формах падрыву яе дзяржаўнага суверэнітэту. Такое не заўсёды знаходзіла падтрымку і ў саміх праваслаўных, шэрагі якіх няўхільна змяншаліся, у асноўным за кошт пераходу ва уніяцтва. Асабліва папулярныя ў праваслаўных былі тыя уніяцкія храмы, дзе набажэнствы праводзіліся ў адпаведнасці з беларускімі культурна-моўнымі традыцыямі. Пры ўсім старанні каталіцкага духавенства замяніць іх на польскія стандарты, беларускі дух працягваў жыць ва уніяцтве.

Розныя формы падтрымкі Маскоўскай патрыярхіяй праваслаўных Беларусі не давалі жаданага эфекту. Гэта добра разумела кіраўніцтва адзінай праваслаўнай у ВКЛ Магілёўскай епархіі. З яе боку стала вельмі модным з розных нагодаў выкарыстоўваць тэрміны “беларуская”, “беларускі”, “беларус”. Рабілася ж гэта з пэўнай мэтай: засведчыць сваю канфесійную блізкасць да Рускай праваслаўнай царквы, а таксама да самой Рускай дзяржавы з тым, каб пры зручным моманце цалкам апынуцца пад іх юрысдыкцыяй. З боку Магілёўскай епархіі не раз зыходзіла такая ініцыятыва, якую усяляк падтрымлівалі і духоўныя, і свецкія ўлады Рускай дзяржавы.

Прысутнасць у афіцыйным і канфесійным абыходках розных тэрмінаў з асновай “беларус” вельмі ўмела выкарыстоўвалася Рускай дзяржавай дзеля прэтэнзій на далучэнне да сябе ўсходнеславянскіх земляў Вялікага Княства Літоўскага як нібыта спакон вечна сваіх, рускіх. Менавіта гэтым фактарам расійская імператрыца і апраўдвала перад еўрапейскімі дзяржаўнымі дзеячамі і грамадскасцю сваё ўмяшанне ва ўнутраныя справы Рэчы Паспалітай. Такую палітыку заўсёды падтрымлівала і Маскоўская патрыярхія, бо беларусаў таксама не лічыла за самастойны народ, атаясамліваючы іх з рускімі. Яна вельмі раўніва глядзела на пераход беларусаў ва уніяцтва – а такое ж рабілася дзеля выратавання ад прымусовага акаталічвання – і не супраць была, каб дзеля недапушчэння падобнай з’явы Руская дзяржава ішла вайной на Рэч Паспалітую. І такое не раз адбывалася паміж імі.

У мэтах прадухілення магчымых у будучым канфліктаў на рэлігійнай глебе польскі сойм прыняў пастанову аб скліканні ў чэрвені 1791 года ў Пінску “Генеральнай кангрэгацыі” – вышэйшага сходу прадстаўнікоў праваслаўнага веравызнання ў Рэчы Паспалітай. У час працы кангрэгацыі быў складзены праект аб устанаўленні ў гэтай дзяржаве вышэйшай праваслаўнай царкоўнай іерархіі. Згодна з ім праваслаўная царква павінна была атрымаць права на выбранне трох епіскапаў і свайго мітрапаліта. Было заяўлена аб адмове царкоўных іерархаў ад якой-небудзь іншаземнай залежнасці. У святарскіх справах і веры прызнавалася верхавенства толькі Канстанцінопальскага патрыярха, а не расійскага Сінода” . Сойм абсалютнай бальшынёй прыняў прапановы Пінскай генеральнай кангрэгацыі. А вось здзейсніць іх, на вялікае няшчасце праваслаўных беларусаў, не ўдалося, галоўным чынам з-за ўмяшання Масквы, якая не жадала мець незалежнага ад яе праваслаўнага іерарха ў Рэчы Паспалітай. З парадку дня гэтае пытанне зняў (на вельмі працяглы час) праведзены ў студзені 1793 года Расіяй, Прусіяй і Аўстрыяй другі падзел Рэчы Паспалітай.

2. Расправа над уніятамі

Ажыццёўленае без усялякага ўдзелу грамадскіх сіл далучэнне да Расіі Беларусі самым рашучым чынам паўплывала на рэлігійную сітуацыю ў ёй. Жаданым для Рускай праваслаўнай царквы з’яўлялася толькі адной з ёю веры насельніцтва. На асноўную ж масу жыхароў—уніятаў глядзелі як на гвалтам адлучаных ад праваслаўя людзей, да якога іх рана ці позна належыць навярнуць. Меркавалася, што гэта будзе дасягнута без асаблівых цяжкасцяў і даволі хутка. Такога не атрымалася. Уніяты ўпарта адстойвалі свае рэлігійныя традыцыі, з якімі не жадалі лічыцца не толькі Руская праваслаўная царква, але і па-ранейшаму каталіцкае духавенства. Зараз уніятам жылося намнога цяжэй, чым за часамі Рэчы Паспалітай – нават і ў апошнія дзесяцігоддзі яе існавання. І калі уніяты не здаваліся, дык толькі таму, што моцна даражылі сваёй верай.
Міналі дзесяцігоддзі, а прыкметнага ўзмацнення пазіцый праваслаўя на далучанай да Расіі тэрыторыі не назіралася. Уніяцкая царква нібы косткай сядзела ў горле тых русіфікатараў, якія былі гатовыя адважыцца на любыя крокі дзеля ліквідацыі на беларускіх землях этнічнай асобнасці і польскага ўплыву, канчаткова замяніўшы яго рускім укладам жыцця. Дамагчыся такога карэннага пералому было б немагчыма без поўнага адрыву нашага народа ад грэка-рымскай веры, бо “ў вуніі, – як пісаў Аляксандр Цвікевіч, – захоўвалася стыхія беларушчыны і што інтэлігентныя вуніяцкія сем’і былі носьбітамі ідэі беларускай самабытнасці. На грунце вуніі як асаблівай “мужыцкай веры” беларуская інтэлігенцыя першай паловы ХІХ ст. імкнулася збудаваць будучыню Беларусі – ці то разам з Польшчаю, ці асобна ад яе. На вунію мясцовыя работнікі ласьне і глядзелі яе на мост да захаду – мост, які іх адначасова адлучаў ад маскоўска-праваслаўнага сьвету” . Такога апошні не мог дапусціць.

У гэтай сітуацыі ні Свяцейшы сінод, ні царскі рэжым не бачылі іншага выйсця, як адміністрацыйным, сілавым шляхам спыніць існаванне уніяцкай царквы. Яе прыходы планамерна пераводзіліся ў праваслаўныя тыпова рускага ўзору. Пасады святароў у іх замяшчалі асобамі рускага паходжання, звычайна ўраджэнцамі цэнтральных губерняў царскай імперыі. Усіх такіх пасланцаў вызначала вялікая прыхільнасць да рускасці, якую яны праз службу ў праваслаўных цэрквах Беларусі стараліся прышчапіць яе насельніцтву. Апошняе афіцыйна не прызнавалася за самабытна беларускі народ, а лічылася нічым іншым, як рускім, толькі моцна спаланізаваным за час знаходжання ў Рэчы Паспалітай.

З практыкі міжнацыянальных узаемадачыненняў вядома: нішто так не абражае людзей, яе непрызнанне іх за самабытны народ, адмаўленне яго прысутнасці ў самой прыродзе. Прысланыя на Беларусь папы не здабылі сабе аўтарытэту сваімі сцвярджэннямі, што яе карэнны народ – гэта ў той ці іншай ступені спаланізаваныя рускія. Людзі вельмі хутка разабраліся, што Руская праваслаўная царква на Беларусі адстойвае не яго, а інтарэсы расійскіх уладаў. Паказальны такі факт. Калі разглядалася пытанне аб удзеле сялян маёнтка Быхава Магілёўскай губерні ў паўстанні 1831 г., камісія парэкамендавала ім пагаварыць са сваімі духоўнымі айцамі. У адказ камісіі сяляне сказалі, “что их духовные отцы – враги и добра им не желают” .

Каб справа з наварочваннем уніятаў у праваслаўных не тапталася на месцы, даводзілася ўсё часцей і часцей ад растлумачальнай працы пераходзіць да канкрэтных адміністрацыйных захадаў. Асабліва папулярнымі яны сталі пасля задушэння нацыянальна-вызвольнага паўстання 1830—1831 гг. у Польшчы, Літве і Заходняй Беларусі. Сур’ёзнай праявай наступу дзяржаўнай царквы Расіі на грэка-каталіцкіх вернікаў можна прызнаць распачатае ў 1834 г. усталяванне ў іх святынях замест алтароў касцельнага ўзору праваслаўных іканастасаў. У Літоўскай епархіі, напрыклад, у лістападзе наступнага года яны ўжо меліся ажно ў 509 цэрквах. Сапраўдная вайна была абвешчана арганам, якія былі ўсталяваны ў многіх уніяцкіх бажніцах і карысталіся вялікай пашанай у прыхаджан.

Моцна непакоіла Свяшчэнны сінод і мясцовую прарускай арыентацыі адміністрацыю прысутнасць беларускага слова ва уніяцкім набажэнстве, бо менавіта дадзены фактар найлепш за ўсё падкрэсліваў этнакультурную адметнасць жыхароў далучаных да імперыі земляў ад насельнікаў яе цэнтральных губерняў. Нібыта ў адказ на ганенні на роднае слова нашага краю загадам Грэка-уніяцкай калегіі ад 9 ліпеня 1830 года патрабавалася, “каб у казаннях і навучанні Закону Божаму духавенства карысталася дыялектам, якім для беларусаў з’яўляўся беларускі”.

На такі крок грэка-каталіцкай царквы ў абарону беларускай мовы не маглі не адрэагаваць кіраўнікі праваслаўнай канфесіі. Па іх указанні з канца 1834 года служэбнікамі маскоўскага выдання 1831 года павінны былі карыстацца і ва уніяцкіх храмах, што мела мэтай садзейнічаць распаўсюджванню рускай мовы ў іх набажэнстве. І толькі рашучае супраціўленне уніяцкага духавенства гэтай акцыі не дазволіла істотным чынам паралізаваць усталяваны ў грэка-рымскай царкве моўны рэжым.

Каб хутчэй перацягнуць уніятаў у праваслаўе, была зроблена стаўка на подкуп высокіх духоўных асобаў Беларускай і Літоўскай епархій. І яна ўдалася. Дзеля знішчэння уніяцтва ніхто столькі не зрабіў, як сам кіраўнік Літоўскай епархіі Іосіф Сямашка, вядомы як ініцыятар і актыўны ўдзельнік праведзенага ў лютым 1839 года Полацкага царкоўнага сабора, дзе вынеслі смяротны прысуд уніяцтву.

На шматгадовым, жорсткім змаганні Рускай праваслаўнай царквы з уніятамі добра пагрэў рукі каталіцызм. Паколькі многія з іх у выніку працяглай палітыкі паланізацыі былі добра інтэграванымі ў культурна-моўную стыхію заходняга суседа, дык пры вымушаным адыходзе ад сваёй ужо традыцыйнай уніяцкай рэлігіі за лепшае лічылі прыняць яго веру, чым праваслаўе з моцна ўласцівым яму прарускім духам, што ў тагачасным беларускім грамадстве ўспрымалася як нешта далёкае, чужое. Каталіцкія прыходы папоўніліся некалькімі сотнямі тысяч былых уніятаў. У выніку падчас скасавання Берасцейскай царкоўнай уніі каталіцкі касцёл стаў на Беларусі куды больш масавай канфесіяй, чым на момант падзелаў Рэчы Паспалітай. Усё гэта стварала пэўныя цяжкасці для далейшага павышэння ролі праваслаўнай царквы ў заходніх губернях царскай імперыі.

3. Быць праваслаўю на Беларусі масоўска-рускім

Знішчанае толькі па форме уніяцтва не зрабіла яго вернікаў тут жа шчырымі прыхільнікамі Рускай праваслаўнай царквы, рускага ўкладу жыцця. Гэта добра разумела яе кіраўніцтва. Разам са свецкімі ўладамі яны актыўна ўзяліся ўжо ў новых умовах шырыць, мацаваць праваслаўе як выключна рускую з’яву. Беларускія культурна-моўныя адметнасці ніхто не жадаў браць пад увагу. Але жыццё прымусіла ўсё ж у нейкай ступені лічыцца – хай сабе і ненадоўга – з імі. Пераканаўшыся, што мова ў беларусаў зусім не такая, як у рускіх, “Св. Сінод прадпісаў духавенству заходніх губерняў чытаць у цэрквах у нядзелю або ў святочныя дні казанні на простай, агульназразумелай мове. Мелася на ўвазе для беларусаў мова беларуская” . На практыцы такое не заўжды выконвалася, бо многія папы не валодалі ёю і да сваіх прыхаджан звярталіся па-польску ці па-руску. Сур’ёзныя праблемы існавалі і з выкарыстаннем у набажэнстве царкоўнаславянскай мовы. Прычына: няздольнасць многіх святароў чытаць на ёй малітвы. Таму ў праваслаўных цэрквах, створаных на базе уніяцкіх, працягвалі гучаць лацінская і польская мовы, з чым, зразумела, не збіраліся доўга мірыцца ні духоўныя, ні свецкія ўлады.

З розных верагодных крыніц вынікае, што праваслаўе, значна пашыранае ў колькасных вымярэннях пасля ліквідацыі уніяцкай царквы, было пазбаўлена ўсялякага беларускага грунту, бо яно ўкаранялася не мясцовымі святарамі, а духавенствам Расіі і вызначалася выключна рускім характарам. Як і на этнічнай тэрыторыі самой Расіі, праваслаўная царква на Беларусі, паводле ацэнкі добра вядомага спецыяліста ў гэтай галіне Івана Касяка, была “расейскай па нацыянальнаму складу духавенства, напрамку дзейнасьці ў галіне ўзгадаваньня прыхаджанаў, па арганізацыйнай структуры на расейскі ўзор і ў вялікарасейскім духу. Царкоўная архітэктура была таксама аб’ектам русіфікацыі; старадаўныя беларускія цэрквы са свайго арыгінальнага архітэктурнага характару перабудоўваліся, а новыя будаваліся ў расейскім царкоўным стылі”. Гэты ж аўтар характарызаваў праваслаўнае духавенства нашага краю, як нацыянальна чужое для беларускага народа, якое “лёгка ператварылася ў паслухмянае прыладзьдзе расейскай адміністрацыі” . Да яго нельга аднесці толькі нязначную частку шараговых папоў мясцовага паходжання, якія аднак не маглі хоць трохі паўплываць на русіфікатарскую дзейнасць Рускай праваслаўнай царквы на Беларусі. Вядомыя выпадкі, калі святароў беларускай скіраванасці за іх пранікнёнасць мясцовым нацыянальным жыццём пазбаўлялі працы ці высылалі служыць далёка за межы Бацькаўшчыны. Дарэчы, на такое залежніцкае становішча мясцовага праваслаўнага духавенства звяртаў увагу і старшыня Цэнтральнага выканаўчага камітэта (ЦВК) БССР Аляксандр Чарвякоў, пішучы: “...нават на пасаду архірэя (духоўная асоба трэцяй ступені ў хрысціянскай царкоўнай іерархіі. – Л.Л.) у Беларусі прызначалі толькі рускіх. Калі ж беларус і канчаў духоўную акадэмію, дык яму трэба было служыць раней пэўны лік гадоў у Расіі, зарэкамендаваць сябе з “ісцінна” рускага боку, і потым ужо можна было клапаціцца аб пасадзе ў Беларусі. На ўсе больш-менш адказныя пасады садзілі хоць і дурняў, але людзей стойкіх і верных “расійскаму прастолу і веры праваслаўнай” .

Мясцовыя свецкія і духоўныя ўлады ў сваім змаганні за ўмацаванне на Беларусі пазіцый рускага ўзору праваслаўя не спыняліся перад разбурэннем і тых каталіцкіх храмаў, якія ўяўлялі неацэнную культурную каштоўнасць. Такім патрабаванням у поўным аб’ёме адпавядаў пабудаваны ў 1410—1432 гадах велічны мураваны фарны касцёл Слуцка. 1852 год стаў апошнім годам яго існавання. Будаўнічыя матэрыялы каталіцкай бажніцы пайшлі на ўзвядзенне ў Слуцку Мікалаеўскага праваслаўнага сабора.

У цяжкай сваімі наступствамі практыцы русіфікацыі Беларусі не знайсці ніводнай буйнамаштабнай акцыі, у якой не брала б непасрэднага ўдзелу Руская праваслаўная царква. Асабліва актывізавалася яе дэструкцыйная дзейнасць пасля задушэння нацыянальна-вызваленчага паўстання 1863—1864 гадоў пад кіраўніцтвам Кастуся Каліноўскага. Русіфікатарскі промысел праваслаўнай царквы на Беларусі набыў тады нечуваны размах. Дарэчы, стаўленне праваслаўнага духавенства да гэтага паўстання было крайне адмоўным: баялася, каб наш край, бронь божа, не здабыў сабе палітычнай незалежнасці і не адышоў ад праваслаўнай Расіі.

Праваслаўная царква Расі дамагалася паспяховага здзяйснення сваіх русіфікатарскіх планаў у значнай ступені дзякуючы сталай падтрымцы свецкай улады. Ніхто столькі не зрабіў для зацвярджэння праваслаўя на Беларусі, як сам генерал-губернатар Паўночна-Заходняга краю Міхаіл Мураўёў. І рабілася гэта ім не так з прычыны вялікай павагі да дадзенай хрысціянскай канфесіі, як з цвёрдага пераканання, што апошняя, з’яўляючыся носьбітам рускага духу, будзе ўсяляк спрыяць распаўсюджванню яго і ў заходніх губернях Расіі. Ён не сумняваўся, што без праваслаўнага духавенства немагчыма ажыццявіць русіфікацыю Паўночна-Заходняга краю, усталяваць тут рускую народнасць. Паводле загаду М. Мураўёва тут была праведзена велізарная работа па будаўніцтве новых і рэстаўрацыі раней узведзеных праваслаўных храмаў. Асабліва інтэнсіўна вяліся гэтыя работы ў самой Вільні: перабудаваны Мікалаеўскі і Прачысценскі саборы, Мікалаеўская і Пятніцкая цэрквы.

Руская праваслаўная царква свядома захоўвала памяць пра жорсткага душыцеля нацыянальна-вызваленчага паўстання 1863—1864 гг. М. Мураўёва, брала самы актыўны ўдзел у заснаванні ў Вільні “Музея графа М.М. Мураўёва”. На яго адкрыцці 17 красавіка 1901 года кафедральны протаіерэй Іаан Катовіч назваў дзейнасць гэтага графа на Беларусі высокадобратворнай і пажадаў, каб “наведвальнікі музея, знаёмячыся з вялікімі подзвігамі Мураўёва, выносілі б адсюль высокае патрыятычнае пачуццё, лепшыя ўражанні і правільныя ўказанні таго, як трэба верай і праўдай служыць свайму Гасудару і айчыне, як неабходна вывучаць мясцовую гісторыю для правільнага разумення і правільнага накірунку сваёй дзейнасці”. У канцы сваёй прамовы віленскі протаіерэй прасіў прысутных маліцца Богу, каб Ён захаваў “гэтую ўстанову назаўжды цэлай і непашкоджанай” . Бог не прыслухаўся да такой мальбы, бо, відаць, палічыў яе неабгрунтаванай.
У той нялёгкі, надзвычай адказны для нашай Бацькаўшчыны час у абарону беларускасці ні слова не сказаў праваслаўны Свяцейшы Сінод, хаця ведаў, што пасля задушэння паўстання 1863—1864 гг. рускія пачаткі ў гэтым краі імперыі ўсталёўваліся зусім не па-хрысціянску. Маскоўскі мітрапаліт Філарэт “не толькі са сваіх канфесійных, але і з агульнапалітычных мэт падтрымліваў сістэму Мураўёва” . Бадай, яшчэ ніколі Руская праваслаўная царква на беларускіх землях не адышла ад сваёй непасрэднай рэлігійнай дзейнасці, як пасля задушэння паўстання 1863—1864 гг. Яе высокія кіраўнікі ва ўсім падтрымлівалі царызм у правядзенні на Беларусі русіфікатарскай палітыкі. Нездарма сам рускі дзяржаўны дзеяч у галіне асветы Іван Карнілаў, які на працягу 1864—1868 гг. узначальваў Віленскую навучальную акругу, пісаў: “Праваслаўе ёсць той краевугольны камень, на якім... стаіць непахісна руская дзяржава і царская ўлада” . Хаця не мінула яшчэ і трох дзесяткаў гадоў пасля прымусовага скасавання уніяцкай царквы і далучэння пераважнай большасці яе вернікаў да праваслаўя, яно і за гэты параўнальна кароткі прамежак часу змагло з дапамогай царскай улады істотна ўтрываліць свае пазіцыі на Беларусі, прычым не толькі ў чыста рэлігійным накірунку. Асабліва моцны ўплыў Руская праваслаўная царква рабіла на характар дзейнасці навучальных устаноў. Іх русіфікатарскае прызначэнне ў многім было вынікам палітыкі не толькі свецкай, але і духоўнай улады ў нашым краі.

Абрусіцельскую функцыю праваслаўнай царквы на Беларусі прызнавалі, адкрыта падтрымлівалі практычна ўсе камандзіраваныя сюды з цэнтральных губерняў Расіі высокія чыноўнікі. Самы блізкі да М. Мураўёва папячыцель Віленскай вучэбнай акругі І. Карнілаў прама заяўляў, што ў справе русіфікацыі насельніцтва трэба нязменна абапірацца на “рускі склад адміністрацыі, першаснае значэнне праваслаўя і рускай школы”. І трэба сказаць, што гэтыя тры асноўныя складнікі русіфікатарскай палітыкі бездакорна працавалі на працягу ўсяго часу знаходжання Беларусі пад царскім прыгнётам. Свой галоўны ўдар яны наносілі па роднай мове беларускага народа. Яе даволі доўга ўжывалі ў дадатковым набажэнстве, школах многія з тых святароў, што некалі належалі да уніяцкай царквы. Такое паважлівае стаўленне іх да мовы карэннага насельніцтва Паўночна-Заходняга краю моцна непакоіла вярхі праваслаўнага духавенства. Таму Свяцейшы Сінод аддаў распараджэнне аб забароне папам выкарыстоўваць ў казаннях мясцовыя дыялекты і загадаў “клапаціцца аб ачышчэнні мовы казанняў ад усялякіх правінцыялізмаў, як прыніжаючых годнасць веравучэння” . У варунках, калі найвышэйшы орган Рускай праваслаўнай царквы ўсяляк імкнуўся не дапусціць беларускай мовы ў набажэнства, ёй быў адрэзаны шлях і ў сферу адукацыі.

Сталым аб’ектам мэтанакіраванай русіфікацыі з’яўлялася і польская культура ў нашым краі, якая тут вельмі моцна прыжылася за Рэччу Паспалітай і зараз ніяк не жадала пакінуць у спакоі беларускі народ. Няцяжка ўявіць, колькі патрэбна было ад яго высілкаў, каб вытрымаць, этнічна не зламацца пад падвойным прыгнётам польскай і рускай культур, тым больш блізкароднасных яму. Заўзятыя праваднікі русіфікацыі, у т.л. і праваслаўнае духавенства, часта паводзілі сябе крайне не карэктна, груба ў дачыненні да польскага элемента. Пацвердзіць сказанае можна і прынятым у снежні 1863 года на сходзе святароў Брагінскага благачыння Рэчыцкага павета Мінскай губерні рашэннем, згодна з якім ім забаранялася размаўляць па-польску не толькі паміж сабой, але таксама з суседзямі і сябрамі. Палітычны рэжым царскай Расіі, яе дзяржаўную праваслаўную царкву крайне не задавальняла поўная адсутнасць рускай мовы ў дзейнасці каталіцкага касцёла Беларусі, у выніку чаго ён не ўдзельнічаў у ажыццяўленні дзяржаўнай палітыкі русіфікацыі, працягваў заставацца ў гэтай частцы імперыі магутным лаціна-польскім асяродкам. З мэтай падрыву яго ўплыву на людзей у 1869 годзе Аляксандрам ІІ быў выдадзены найвышэйшы загад аб увядзенні ў дадатковае набажэнства касцёла рускай мовы. Пры правядзенні гэтай русіфікатарскай акцыі апора рабілася пераважна на высокіх каталіцкіх асобаў беларускага паходжання. Сярод іх асаблівую актыўнасць выявіў ураджэнец Нясвіжшчыны Францыск Сенчыкоўскі (1837—1907), які за параўнальна кароткі тэрмін перавёў з польскай мовы на рускую каля 30 каталіцкіх храмаў Мінскай губерні. Распалячванне каталіцкага касцёла праз русіфікацыю набажэнства ў ім не знайшло шырокай падтрымкі ў грамадстве і ў значнай ступені з-за страху, што ўкараненне рускай мовы ў дзейнасць гэтай канфесіі можа паспрыяць росту яе аўтарытэту сярод людзей іншых веравызнанняў, не выключаючы і саміх праваслаўных.
Няцяжка заўважыць, што ў паўсядзённай практыцы царкоўна-рэлігійнага жыцця і Беларусі збывалася прадказанне славутага польскага паэта беларускага паходжання Адама Міцкевіча, “што каталіцкае духавенства заўжды будзе чужародным целам у Расійскай імперыі” . Паколькі да вернікаў каталіцкай канфесіі на Беларусі, акрамя палякаў, належала і пэўная частка яе карэннага насельніцтва, на лёсе апошняга не магла не адбівацца самым адмоўным чынам і праціўная касцёлу палітыка духоўных, свецкіх уладаў царскай імперыі.

На падставе вышэйвыкладзенага можна зрабіць выснову, што ў першыя дзесяцігоддзі пасля скасавання уніяцтва ўсходні абрад хрысціянства на Беларусі яшчэ больш выразна, чым раней, паказаў сябе, што на справе ён з’яўляецца тут не праваслаўем, а цараслаўем. Гэтая канфесія, як і сам царскі рэжым, не прызнаючы беларусаў за адметны ад рускіх народ, цалкам ігнаравала яго этнакультурныя асаблівасці. А не прызнаваць жа народ за народ – гэта самая найвялікшая знявага да яго і яшчэ тым больш, калі такое ідзе ад духавенства, у нашым выпадку – праваслаўнага.

У варунках няспыннага пашырэння маштабаў русіфікацыі беларускага народа, у баку ад якой ніколі не стаяла праваслаўная царква, адукаваныя людзі ўсё больш і больш разумелі, якую вялікую этнічную траўму прычынілі яму скасаваннем уніяцтва, якое, нягледзячы на істотны польскі ўплыў, усё ж мела надзею рана ці позна стаць беларускай нацыянальнай царквой. Каб не дапусціць зацвярджэння такога погляду ў шырокіх колах грамадства, гэтую царкву не спыняюцца ганьбіць у рознага роду працах па гісторыі рэлігіі, асабліва ў юбілейныя гады ліквідацыі уніяцтва. З мэтай вынішчыць у людзей усялякую памяць пра гэтую веру, царскія ўлады распарадзіліся заняць пад запланаваную да пабудовы Брэсцкай крэпасці і месца царквы святога Мікалая, дзе ў 1659 годзе падпісалі Берасцейскую царкоўную унію. Дзеля патрэб крэпасці выкарыстоўваліся будынкі былых кляштараў езуітаў, базыльян (манаскі ордэн уніятаў), бернардзінцаў.

4. Галоўная апора русіфікатараў

Пасля задушэння паўстання 1863—1864 гадоў русіфікатарская палітыка на Беларусі, не ў прыклад многім іншым нацыянальным рэгіёнам царскай імперыі, не сустракала належнага супраціву. Неставала людзей з высокай нацыянальнай самасвядомасцю, для якіх родная культура, мова былі б намнога даражэй за аналагічныя рускія ці польскія адпаведнікі. Усё гэта вельмі ўмела выкарыстоўвалі ў сваіх нацыянальных інтарэсах і рускія, і польскія асімілятары, трывала абапіраючыся на праваслаўную царкву і каталіцкі касцёл. І што дзіўна: апошні хоць трохі лічыўся з беларускім інтарэсам, галоўным чынам у пытаннях мовы, а першая – ні на ёту.

Руская праваслаўная царква ніколі не завітвала ў наш край з мэтай яго нацыянальна-духоўнага ўваскрэшання. Ён мог бы па-добраму пазайздросціць карэнным жыхарам Чувашыі, куды на рубяжы ХІХ – ХХ ст. праваслаўныя місіянеры адшукалі шлях, каб распачаць там выданне кніг на яе роднай мове. На гэтай жа зямлі яны пачалі закладваць і чувашскія школы. Беларусі такога і не снілася. Тут па-ранейшаму самым дзейсным сродкам русіфікацыі ў руках праваслаўнага духавенства з’яўляліся царкоўнапрыходскія школы, сетка якіх асабліва хутка пачала пашырацца ад другой паловы 80-х гадоў ХІХ ст. і працягвалася ажно да 1906 г., калі грамадства пераканалася, што дадзены тып навучальных устаноў не ў стане забяспечыць належнага ўзроўню выхавання і навучання дзяцей, істотна ўступае ў гэтым міністэрскім школам. Апошнім яны не ўступалі толькі па ўзроўні рэлігійнага і вернападданіцкага выхавання вучняў, укараненні ў іх свядомасць думкі аб прыналежнасці да рускага народа, неабходнасці жыць паводле яго культурна-моўных параметраў.

Выкарыстанне прынцыпу саборнасці ў дзеяннях духоўных і свецкіх уладаў Расійскай імперыі па ліквідацыі культурна-моўных асаблівасцяў беларусаў і іх поўным зліцці з рускім народам давала акурат тыя вынікі, на якія разлічвалі ідэолагі і актыўныя праваднікі гэтай шавіністычнай палітыкі. Карозія нацыянальнага жыцця моцна пахіснула этнічную самасвядомасць беларусаў, і многія з іх, асабліва ва ўсходніх тэрыторыях, пад уплывам папоў пачалі атаясамліваць сябе з рускімі, абгрунтоўваючы гэта тым, што разам з імі наведваюць адну і тую ж царкву – рускую праваслаўную.

Здавалася б, можна было трохі і супакоіцца ад такіх поспехаў ва ўсталяванні панавальнага становішча Рускай праваслаўнай царквы на Беларусі. Але дзе там! Хацелася непараўнальна большага.

Не будучы задаволеным тымі велізарнымі дасягненнямі царызму і праваслаўнай царквы ў русіфікацыі беларускага народа не раз згаданы вышэй І. Карнілаў і на сконе ХІХ ст. працягваў настойваць на неабходнасці далейшай інтэнсіфікацыі гэтай варожай шавіністычнай палітыкі. “Нам трэба, – пісаў ён, – клапаціцца... пра аднаўленне моцы і першынства ў заходнім краі (г.зн. Беларусі. – Л.Л.) праваслаўя і рускіх культурных пачаткаў, пра шырокае развіццё рускай адукацыі...” І пажаданні гэтага адпетага ідэолага русіфікатарскай палітыкі не засталіся на паперы, мелі далейшы працяг у канкрэтнай практычнай дзейнасці праваслаўнай царквы ў Паўночна-Заходнім краі. І калі справа не дайшла да поўнага завяршэння, дык прычыну гэтаму трэба найперш бачыць ва ўзрастанні магутнага нацыянальна-вызваленчага руху ў абсалютнай бальшыні нярускіх рэгіёнаў царскай імперыі, што не абышло і Беларусі. З паўсюдным узмацненнем такога руху не маглі не лічыцца ні ўлады, ні праваслаўнае духавенства, на адрас якога было выказана нямала сур’ёзных крытычных заўваг з прычыны актыўнага ўдзелу ў правядзенні русіфікатарскіх мерапрыемстваў. На гэты раз не маўчалі і прагрэсіўныя прадстаўнікі нашай інтэлігенцыі, у прыватнасці вядомы вучоны-прыродазнаўца Бенядзікт Дыбоўскі, пішучы, што “цяперашнія чыноўнікі і духавенства, прысланыя з-пад цёмнай зоркі, уважаюць за абразу ўласнай годнасці вучыцца размаўляць па-беларуску” . А не вучыліся ж таму, што трапілі ў гэты край не дзеля яго нацыянальна-культурнага адраджэння, а, наадварот, дзеля яго абрусення, чаго можна было дасягнуць толькі праз поўнае выключэнне беларускай мовы з усіх сфераў жыцця, у т.л. і з праваслаўнага набажэнства.

У распрацаваных ідэолагамі нацыянальна-вызваленчых рухаў дакументах вельмі важная роля надавалася стварэнню сістэмы народнай адукацыі на родных мовах нярускіх народаў. І такое патрабаванне цалкам апраўдана. Чужамоўная адукацыя – гэта магіла для любога народа. Дасягнуць высокай ступені нацыянальнай кансалідацыі можна толькі праз навучанне маладых пакаленняў таго ці іншага народа ў яго роднай мове, праз глыбокія, праўдзівыя веды айчыннай гісторыі, цесную інтэграцыю ў культуру сваёй зямлі.

З усіх буйных нярускіх народаў царскай імперыі самае найгоршае становішча з нацыянальнай адукацыяй было ў беларусаў. І галоўная прычына тут ў непрызнанні іх за самабытны народ, у атаясамліванні з рускімі, у чым, бясспрэчна, вялікая заслуга і Рускай праваслаўнай царквы. Яна без усялякай радасці сустрэла выдадзены 10 студзеня 1907 года канцылярыяй устаноў імператрыцы Марыі цыркуляр, у адпаведнасці з якім у жаночых гімназіях Паўночна-Заходняга краю дазвалялася выкладаць па-беларуску. Не бачачы ў беларусах самабытнага, адрознага ад рускіх народа, высокія іерархі праваслаўнага духавенства нашага краю без усялякіх пакутаў сумлення забаранялі сваім святарам нават Закон Божы выкладаць па-беларуску.

Быць такімі непрымірымымі праціўнікамі ўсяго беларускага гэтыя іерархі смела дазвалялі сабе таму, што мелі неабходную падтрымку ад прарускай мясцовай адміністрацыі. Апошняя ж дзейнічала менавіта так, зыходзячы з антыбеларускіх пазіцый самых высокіх органаў дзяржаўнай улады. Пры іншым поглядзе яе на беларускае пытанне дэпутат Дзяржаўнай Думы 3-га склікання ад беларускіх губерняў Мітрафан не дазволіў бы сабе заявіць, што тут неабходна ва ўсіх школах без выключэння выкладанне весці на рускай мове.

З трыбуны гэтага высокага дзяржаўнага органа лідэр праваслаўнага духавенства Паўночна-Заходняга краю Акаловіч (дэпутат ад Мінскай губерні) з неўласцівай такім асобам неабходнасцю назваў беларусаў “этнаграфічным воскам”, а сам гэты край – калыскаю “рускай дзяржавы і праваслаўя, рускай народнасці”. У такіх варунках вельмі рызыкоўным было б каму-небудзь з шараговых папоў надаць належную ролю беларускаму фактару ў жыцці царквы.

Характэрная для Рускай праваслаўнай царквы антыбеларуская дзейнасць не магла пайсці на карысць гэтай хрысціянскай канфесіі. Многія яе вернікі беларускага паходжання не вызначаліся вялікай набожнасцю, што так уласціва рускім, палякам, літоўцам. У беларускім фальклоры, бадай, як ні ў якім іншым, вельмі шмат негатыўнага матэрыялу пра святароў праваслаўнай царквы, прычым і за іх натуральную ці штучную маскоўскую гаворку.

 

5. Няўдачы з аўтакефаліяй

Праваслаўная царква на Беларусі не магла заставацца такой прарускай, калі і наш народ у выніку рэвалюцыйных падзей 1917 года стаў дзяржаўным. Нямала людзей верыла, што абвешчаная 1 студзеня 1919 года Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка з цягам часу стане па-сапраўднаму суверэннай дзяржавай, у якой будзе і свая незалежная ад Масквы праваслаўная царква, бо толькі ў такіх варунках яна ў стане, не ўглядваючыся на ўсход, арганізаваць сваю дзейнасць у поўнай адпаведнасці з беларускім нацыянальным інтарэсам, а не займацца супрацьпраўнай хрысціянскім ідэалам русіфікатарскай палітыкай. Адразу ж пасля ўтварэння БССР срэс загаварылі пра неабходнасць заснавання самастойнай аўтакефальнай праваслаўнай царквы. Гэтую прагрэсіўную задуму, асабліва для моцна зрусіфікаванага Беларускага краю, усяляк падтрымліваў, знаходзячыся ў эміграцыі (у сталіцы Літоўскай рэспублікі Коўне), урад Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР). У пасланым 27 студзеня 1921 года мемарандуме на імя маскоўскага патрыярха Ціхана ён прасіў распарадзіцца, “каб:

1) ва ўсіх прыходах Беларусі прыходскія святары ў казаннях, катэхізацыі і наогул ва ўсім дадатковым набажэнстве карысталіся абавязкова беларускай мовай;

2) ва ўсіх беларускіх епархіях епіскапскія кафедры былі замешчаны епіскапамі—беларусамі, якія валодаюць беларускай мовай;

3) для беларускіх епархій былі выдадзены зборнікі, богаслужэбнікі, малітоўнікі і Новы Запавет на беларускай мове...”

Такое глыбокае разуменне палітыкамі БНР ролі беларусізацыі праваслаўнага набажэнства лішні раз даказвае, якімі яны былі шчырымі змагарамі за святую беларускую нацыянальную ідэю. З гэтымі пазіцыямі мемарандума пагадзіўся патрыярх Ціхан, акрамя другой, паколькі ў той час неставала неабходнай колькасці беларускамоўных святароў для замяшчэння тых, хто не валодаў беларускай мовай.

Пра пазіцыю ўрада БНР датычна арганізацыі царкоўна-рэлігійнага жыцця ведаў многа хто з прадстаўнікоў праваслаўнага духавенства. Але галоўнае, што сярод іх мелася нямала шчырых прыхільнікаў аўтакефаліі. “У ліпені 1922 г. па ініцыятыве Мельхісэдэка прайшоў з’езд духавенства Мінскай епархіі, які ў далейшым атрымаў назву Памеснага Сабора беларускай праваслаўнай царквы. Ён абвясціў аўтаномію беларускай царквы, якая на той час знаходзілася ў межах Мінскай епархіі. З’езд прыняў рашэнне аб увядзенні Мельхісэдэка ў сан мітрапаліта з тытулам “Мінскі і Беларускі”.

Гэтыя прагрэсіўныя змяненні ў рэгуляванні царкоўна-рэлігійнага жыцця на Беларусі з радасцю ўспрынялі ўсе, хто аддана служыў яе інтарэсу, бо бачыў у іх рэальную магчымасць пераўтварыць нарэшце праваслаўную царкву са сродку русіфікацыі ў магутны фактар духоўнага развіцця народа на яго ўласнай культурна-моўнай аснове. Але зусім інакш глядзелі на гэтыя змяненні ў Маскве. Пры яе непасрэдным удзеле ў 1925 годзе на арганізаваным у Мінску адкрытым палітычным працэсе Мелхісэдэка прыгаварылі “да 3 гадоў зняволення ўмоўна па абвінавачванні ў “раскраданні царкоўнай маёмасці” і “контррэвалюцыйнай прапагандзе”. У тым жа годзе пасля арышту ў Маскве сасланы на пасяленне ў Краснаярскі край”.

Аднак гэта не запалохала прагрэсіўную, цвёрдай нацыянальнай накіраванасці частку праваслаўнага духавенства Беларусі. Пошукі шляхоў да ўтварэння самастойнай, незалежнай ад Маскоўскай патрыярхіі царквы працягваліся і паспяхова закончыліся абвяшчэннем у 1927 годзе Мінскай мітраполіі аўтакефальнай царквой. Цяжка сказаць, якія ўсё гэта мела б вынікі, каб не распачатыя ў канцы 20-х гадоў рэпрэсіўныя захады супраць актывістаў нацыянальна-культурнага Адраджэння, што не магло не закрануць і пэўнай часткі рэлігійных дзеячаў. Да канца завяршыць нялёгкую справу па стварэнні аўтакефальнай праваслаўнай царквы на Беларусі перашкодзіла палітыка савецкай дзяржавы па выкараненні “рэлігійнага дурману” са свядомасці людзей. Да таго ж яшчэ ў аўтакефаліі былі сур’ёзныя праціўнікі з ліку саміх праваслаўных іерархаў, асабліва сярод тых, што мелі вялікія заслугі ў ажыццяўленні русіфікацыі сродкамі царквы. У ліпені 1937 года падпалі пад рэпрэсіі ўсе святары—аўтакефалісты Беларусі.

З ідэяй незалежнасці ад Маскоўскай патрыярхіі нічога не атрымалася (галоўным чынам па віне савецкіх ідэалагічных і спецыяльных службаў) і ў кіраўніцтва Беларускай аўтаномнай праваслаўнай царквы з цэнтрам у Магілёве (1924—1934), бо агульнасаюзны цэнтр усё больш трымаўся курсу на абмежаванне палітычных правоў саюзных рэспублік, чаму пярэчыла б усялякая самастойнасць іх царкоўна-рэлігійнага жыцця. Вось так безвынікова закончыліся зусім заканамерныя, абумоўленыя самім ходам гістарычнага развіцця беларускага народа спробы нацыянальна-самасвядомай часткі хрысціянскага духавенства мець сваю незалежную ад Масквы праваслаўную царкву.

Усяляк апраўдвалі заснаванне Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы нашыя суродзічы, што па розных прычынах апынуліся ў іншых краінах. Непахісна стаяў на такіх пазіцыях адзін з вядучых ідэолагаў беларускага нацыянальнага Адраджэння Вацлаў Ластоўскі, які на працягу 1923—1927 гадоў выдаваў у Коўне часопіс “Крывіч”, ахвотна дапускаючы на яго старонкі і аўтакефальную праблематыку. У дзевятым нумары часопіса за 1925 год выступіў беларускі этнограф і фалькларыст Аляксандр Шлюбскі (1897—1941), для якога аўтакефалія азначала нешта значна большае, чым толькі арганізацыю царкоўна-рэлігійнага жыцця. У гэтым пераконваюць наступныя словы з яго артыкула: “...тыя беларусы, у душах якіх сільнейшая нацыянальная сьвядомасьць за ўсякую гістарычную шалуду, павінны ўсімі сіламі імкнуцца да ўтварэння беларускай аўтакефальнай хрысьціянскай царквы. Мы павінны рваць і з Рымам, і з Масквою і тварыць сваю ўласную нацыянальную царкву”. Такое рашучае непрыняцце гэтых двух найбуйнейшых хрысціянскіх цэнтраў можна патлумачыць тым, што ў іх А. Шлюбскі бачыў галоўных віноўнікаў паланізацыі і русіфікацыі беларускага народа. У дасягненні яго нацыянальнай еднасці навуковец першую ролю адводзіў роднай мове, другое – нацыянальнай царкве, чаму зусім не адпавядала навязанае Масквою Беларусі праваслаўе з яго выразным прарускім духам.
Нягледзячы на няўдачу са стварэннем аўтакефальнай праваслаўнай царквы, сама гэтая ідэя мела прынцыпова важнае значэнне ў рэлігійнай гісторыі Беларусі. За рэалізацыю гэтай ідэі яшчэ не раз будуць брацца перадавыя рэлігійныя, грамадска-палітычныя і культурныя дзеячы, жадаючы да лепшага змяніць лёс беларускага народа, вызваліць яго ад усяго таго, што вядзе да культурна-моўнай асіміляцыі.

У моц антырэлігійнай палітыкі савецкай дзяржавы праваслаўная царква ў міжваенны перыяд не адыгрывала сваёй колішняй ролі ў духоўным жыцці беларускага народа, у т.л. і ў плане яго русіфікацыі. Наадварот, у самы росквіт беларусізацыі (дзяржаўны характар ёй надалі прыняццем у ліпені 1924 г. пастановы 2-й сесіі Цэнтральнага выканаўчага камітэта БССР “Аб практычных мерапрыемствах па правядзенні нацыянальнай палітыкі”) некаторыя папы, асабліва сельскай мясцовасці, шырока выкарыстоўвалі беларускую мову ў набажэнстве. І іх лёгка зразумець: калі дзяржава мэтанакіравана вяртала народ да сваіх прыродных культурна-моўных традыцый, злачынна было б для праваслаўнай царквы і самой не спрыяць гэтаму.

Куды менш лічылася праваслаўная царква з беларускім нацыянальным інтарэсам на тых землях, якія ў адпаведнасці з заключанай у сакавіку 1921 года ў Рызе дамовай падпалі пад уладу Польшчы. У гэтай краіне пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года і грамадзянскай вайны апынулася нямала рускіх эмігрантаў, сярод якіх былі і прадстаўнікі праваслаўнага духавенства. Заняўшы без усялякага супраціўлення польскіх уладаў пасады святароў у праваслаўных прыходах, яны, як і ў дарэвалюцыйны час, імкнуліся будаваць іх дзейнасць у духу рускіх стандартаў, хаця з такой практыкай ніяк не пагаджаліся нацыянальна-адраджэнскія сілы Заходняй Беларусі. Ні свецкія, ні духоўныя ўлады Польшчы не падтрымалі іх, бо добра разумелі, што арганізацыя набажэнства ў праваслаўных храмах паводле рускіх культурна-моўных традыцый не будзе спрыяць росту нацыянальнай самасвядомасці вернікаў, узмацненню іх барацьбы за палітычную незалежнасць; што беларусаў, адарваных праз рускі характар праваслаўя ад родных каранёў, куды лягчэй удасца спаланізаваць, чым калі б яны мелі сапраўды сваю ўласную царкву.
Захаванне рускага духу ў праваслаўнай царкве Заходняй Беларусі не з’ўлялася канчатковай мэтай польскіх уладаў. Пры першым жа зручным моманце яны імкнуліся ўводзіць у яе набажэнства дзяржаўную мову сваёй краіны з тым, каб і гэтая хрысціянская канфесія ў ёй працавала на карысць польскасці. І гэта з кожным годам набывала ўсё большыя маштабы. Такое перапляценне русіфікацыі з паланізацыяй дорага каштавала нацыянальнаму інтарэсу нашага народа, перашкаджала яго этнічнай кансалідацыі. Не абышлося і без пераходу праваслаўных беларусаў у каталіцызм з непазбежнай у такіх выпадках зменай сваёй прыроднай нацыянальнай прыналежнасці на польскую. Выкарыстоўвалася б родная мова беларусаў у праваслаўным набажэнстве, такога не назіралася б сярод іх. Адсутнасць сапраўдных прыхільнікаў, змагароў за беларускую мову сярод святароў праваслаўнай царквы прывяла да таго, што дзесьці з сярэдзіны 30-х гадоў у ёй трывала запанавала ўжо польская мова! А яшчэ за дзесятак гадоў да гэтага праваслаўная царква ў Польшчы, нягледзячы на пратэсты Маскоўскай патрыярхіі, атрымала ад візантыйскага патрыярха статус аўтакефальнай. Усе ж астатнія аўтакефальныя цэрквы далі на гэта згоду.

Ад традыцыйнай знявагі Рускай праваслаўнай царквою беларускай мовы адразу ж пастараліся адысці падчас Другой сусветнай вайны. І гэта трэба прызнаць за вельмі правільны крок. Яна прынесла з сабою не толькі велізарныя людскія страты, нечуваныя разбурэнні эканомікі, але і мела на мэце анямечванне заваяваных народаў. Супрацьстаяць ёй, як і ўсякай іншай форме асіміляцыі, можна было толькі праз захаванне роднай мовы. Да гонару людзей, якім не па сваёй добрай волі давялося жыць пад прыгнётам нямецкай акупацыі, яны дамагліся таго, што беларуская мова прысутнічала ў дзейнасці цывільных мясцовых органаў кіравання, у службовым справаводстве прадпрыемстваў і ўстаноў. На ёй працавалі ўсе тыпы навучальных устаноў. У такой сітуацыі было б алагічным не будаваць на беларускай мове і набажэнства ў праваслаўнай царкве Беларусі.

Як і ўсякія іншыя суровыя выпрабаванні, нямецкая акупацыя вымусіла людзей глыбока задумацца над уласным лёсам, неадкладна заняцца пошукамі самых надзейных шляхоў у барацьбе за выжыванне. Многія такія шляхі бачылі ў вяртанні да забытага за гады атэізму Бога, прычым праз кантакты з ім не праз чужыя рускую і польскую мовы, а праз родную беларускую. З’ява гэта практычна зусім незнаёмая для праваслаўнага набажэнства, але жаданне ўзяцца за рэалізацыю яе, нягледзячы на экстрэмальныя ўмовы акупацыйнага рэжыму, мелася ў многіх. Суцяшала, што новы гаспадар Беларусі не ставіўся варожа да роднай мовы яе карэннага насельніцтва, пагаджаўся на стварэнне тут аўтакефальнай праваслаўнай царквы. Затое здзяйсненню такой акцыі як толькі мог супраціўляўся мітрапаліт Мінскі і ўсея Беларусі Панцеляймон (ураджэнец Кастрамы), які заступіў на гэтую пасаду ў кастрычніку 1941 года. Службу вёў толькі на рускай мове. Меў нямала паплечнікаў сярод праваслаўных святароў прамаскоўскай арыентацыі. Таму нават і пасля адхілення ў чэрвені 1942 года Панцеляймона ад пасады мітрапаліта не ўдалося ажыццявіць сапраўднай беларусізацыі праваслаўнага набажэнства. Да Бога ў роднай мове вялі беларусаў толькі самыя адданыя іх нацыянальным інтарэсам свяшчэннаслужыцелі. Шкада толькі, што па колькасці яны, як і ва ўсе папярэднія гады, значна ўступалі тым, хто на Беларусі праводзіў ідэі праваслаўя рускага ўзору. Збегшы перад прыходам Чырвонай арміі на захад, яны не сталі ўдзельнічаць у арганізацыі жыцця беларускай эміграцыі ў адпаведнасці з яе нацыянальнымі традыцыямі і неўзабаве далучыліся да Рускай праваслаўнай царквы на замежжы. Не можа не радаваць, што ў нашых пасляваенных эміграцыйных колах ўсё ж знайшлося дастаткова здаровых нацыянальна-патрыятычных сіл, каб ужо ў чэрвені 1948 года заснаваць Беларускую аўтакефальную праваслаўную царкву на эміграцыі.

Не збіралася праваслаўная царква Беларусі будаваць сваю дзейнасць у адпаведнасці з нацыянальна-культурнымі традыцыямі карэннага насельніцтва гэтага краю ў пасляваенны перыяд. Да таго ж яшчэ іх зрабіла нямоднымі палітыка КПСС на збліжэнне і зліццё ўсіх нацый і народнасцяў СССР. Па маштабах русіфікацыі другая палова 40-х – першая палова 80-х гг. ХХ ст. не ўступаюць таму, што ў нас рабілася мураўёўцамі пасля задушэння паўстання 1863—1864 гг. пад кіраўніцтвам Кастуся Каліноўскага. Павярнуцца тварам да нацыянальнага інтарэсу беларускага народа праваслаўная царква яшчэ не магла і таму, што ў яе самой шмат было праблем, выкліканых планамернай барацьбой ідэалагічнага апарату ЦК КПСС з рэлігійнай свядомасцю людзей.

Па старой завядзёнцы Маскоўская патрыярхія камандзіроўвала для заняцця на Беларусі высокіх духоўных пасадаў толькі асобаў рускага паходжання ў надзеі, што яны ўсяляк будуць старацца захаваць тут у гэтай хрысціянскай канфесіі рускі дух. Шмат зрабіў дзеля гэтага прызначаны ў пачатку 1946 года на Мінска-Беларускую кафедру архіепіскап Піцірым (сапр. П. Свірыдаў), якога праз дзевяць гадоў узвялі ў сан мітрапаліта. Пры паважлівым стаўленні гэтай высокай духоўнай асобы да беларускага інтарэсу можна было б дамагчыся пазітыўных перамен у праваслаўным набажэнстве. За час нямецкай акупацыі сюды на службу прыйшло нямала асобаў беларускага паходжання, якія і зараз знаходзіліся на ёй. У 1948 годзе на іх даводзілася 80% агульнай колькасці праваслаўнага духавенства . Такога ўжо даўно не назіралася на практыцы. Шкада, што гэты спрыяльны этнічны фактар праваслаўная царква не выкарыстала ў інтарэсах беларускай нацыянальнай справы. Зразумела, не ўлічвалася яна і ў наступныя дзесяцігоддзі, бо такога не патрабавала і сама нацыянальная палітыка савецкай дзяржавы. Яе цвёрды бальшавіцкі курс на стварэнне адзінай для ўсіх народаў СССР камуністычнай культуры зрабіў непатрэбным захоўваць надалей іх этнічную адметнасць. Іншая справа, калі ў краіне пачалася гарбачоўская перабудова і спрэс загаварылі пра пільную неабходнасць стварыць усе ўмовы для культурнага развіцця савецкіх нацый і народнасцяў на іх прыроднай аснове. Тут ужо можна было спадзявацца, што нарэшце і праваслаўная царква на Беларусі з павагай паставіцца да такой асновы, адмовіцца надалей праводзіць агідную мураўёўскую палітыку русіфікацыі беларусаў і гэтым самым зменшыць свой велізарны грэх перад імі, а то яшчэ і пакаяцца.

6. Чужая да адраджэнская ідэя

На здзіў многіх скептыкаў і праціўнікаў беларускага нацыянальна-культурнага Адраджэння яно год ад году набірала сілу і вымушала праваслаўнае духавенства лічыцца з гэтым лёсавызначальным для Бацькаўшчыны фактарам. Адзінства ў поглядах на яго не існавала. Назіралася таксама рэзкае разыходжанне паміж ацэнкай гэтай прагрэсіўнай, заканамернай з’явы і канкрэтнымі дзеяннямі па яе пераўтварэнні ў жыццё. Адраджэнская ідэя стала такой папулярнай у народзе, што супраціўляцца ёй было б архінеразумным, тым больш духоўным асобам. У сваіх публічных выступленнях яны звычайна толькі пазітыўна выказваліся пра імкненне беларусаў рашуча пакончыць са згубнымі наступствамі савецкай асімілятарскай палітыкі і пачаць жыць накшталт іншых цывілізаваных нацый паводле ўласных культурна-моўных стандартаў.
За стаўленнем праваслаўнага духавенства да беларускай адраджэнскай ідэі пільна сачыла нацыянальна зарыентаваная інтэлігенцыя, даючы гэтаму справядлівую, аб’ектыўную адзнаку. Многім хацелася верыць: хоць і з вялікім спазненнем, праз добрыя паўтара стагоддзя з гакам, і ў нас праваслаўная царква нарэшце будзе носьбітам не чужых, а ўласных духоўных каштоўнасцяў, павядзе гутарку са сваёй паствай на яе роднай беларускай мове. Добрую надзею на гэта падаваў мітрапаліт Мінскі і Гродзенскі, патрыяршы экзарх усея Беларусі Філарэт. У інтэрв’ю газеце “Звязда” (26 лютага 1990) ён сказаў менавіта тое, чаго так хацелася пачуць усім адраджэнцам: “Місія царквы павінна абапірацца на нацыянальную культуру, спрыяць яе развіццю...” Гэтага ж у нас за праваслаўнаю царквою даўным-даўно не назіралася. Абнадзейвалі і некаторыя месцы з кнігі В. Няфёдава “Беседы с митрополитом Филаретом” (Мінск, 1992), у прыватнасці такое: “Маё стаўленне да любой, у тым ліку і беларускай мовы, вызначаецца Свяшчэнным Пісаннем і Праваслаўным Паданнем. Так, Свяшчэннае Пісанне разглядае страту дару мовы як самае страшэннае пакаранне, якое толькі Бог можа накласці на чалавека. А ў Жыціі святога Роўнаапостальнага Кірылы каштоўнасць роднай мовы цэніцца вышэй за золата, серабро і каштоўныя камяні. Таму лічу, што захаванне і развіццё беларускай мовы з’яўляецца адной з найважнейшых задач нацыянальнага культурнага адраджэння” (с. 66). Заставалася толькі чакаць, калі ж сам мітрапаліт Філарэт публічна загаворыць па-беларуску. Такое ўпершыню адбылося ўлетку 1993 года, калі ў сталічнай філармоніі адзначалася святкаванне 200-х угодкаў Мінскай праваслаўнай епархіі. Першая праваслаўная асоба нашай краіны зрэдку карысталася беларускім словам і тады, калі трэба было павіншаваць вернікаў з якім-небудзь рэлігійным святам.


Пэўныя крокі рабіліся па перакладзе на беларускую мову рэлігійнай літаратуры, якая выкарыстоўваецца ў праваслаўным набажэнстве. Шкада толькі, што рабілася гэта не з такім размахам, які быў уласцівы Кірылу і Мяфодзію, а пазней – Францішку Скарыну. Штораз у перакладах знаходзілі сур’ёзныя хібы і таму лічылі заўчасным пускаць такую літаратуру ў практыку. Іншым разам выказвалася і такое, што на беларускай мове, маўляў, немагчыма якасна перадаць змест кніг Свяшчэннага Пісання. Як бачым, галоўнае звяно беларусізацыі царкоўна-рэлігійнага жыцця пакуль што не спрацоўвала. І хутчэй за ўсё таму, што ўводзіць у яго беларускую мову можна было толькі за кошт абмежавання рамак выкарыстання царкоўнаславянскай і рускай моваў, г.зн. часткова ахвяраваць тым, што на працягу такога доўгага часу ўкараняла праваслаўная царква на Беларусі.

Сваё ўпартае нежаданне пусціць беларускую мову ў набажэнства кіраўніцтва праваслаўнай царквы тлумачыла неабходнасцю любой цаной захаваць у ёй спрадвечную святую царкоўнаславянскую мову. Тут нашы іерархі былі больш паслядоўнымі за сваіх расійскіх калег, якія выяўлялі пэўную прыхільнасць да частковага выкарыстання сучаснай літаратурнай рускай мовы ў набажэнстве, хаця носьбіты яе лепш за беларускай разумеюць царкоўнаславянскую мову. Прычыну такой з’явы вядомы беларускі вучоны-філолаг Леў Шакун беспамылкова бачыў у тым, што сучасная беларуская пісьменнасць, карані якой ідуць ад пачатку ХІХ ст., “развівалася ўжо па-за сувязямі з царкоўнаславянскай мовай. У выніку адсутнасці прамой пераемнасці паміж новай беларускай пісьменнасцю і старажытнай сучасная беларуская літаратурная мова не захавала тых элементаў, паходжанне якіх было звязана з царкоўнаславянскаю кніжнасцю. Пагэтаму ў сучаснай беларускай літаратурнай мове пласт царкоўнаславянізмаў аказаўся зусім нязначным у параўнанні з іншымі ўсходнеславянскімі мовамі, асабліва з сучаснай рускай літаратурнай мовай” . Пры жаданні праваслаўнай царквы дадзены фактар можна было б паспяхова выкарыстаць у сваёй моўнай практыцы, тым больш, што ў гэтай важнай справе ўжо меліся цалкам пазітыўныя набыткі ў Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы на эміграцыі. Такім пачынанням не пярэчыла б і паства, паколькі нацыянальна-адраджэнцкі рух год ад году набываў усё большую папулярнасць у народзе. Пачасціліся выпадкі ўжывання некаторымі святарамі беларускай мовы ў час пропаведзяў.

Усяму гэтаму вельмі проста даць тлумачэнне. Беларусь на пачатку 90-х гадоў упэўнена сцвярджалася ў сваёй дзяржаўнай незалежнасці, вярталася да прыродных культурна-моўных каштоўнасцяў, набывала ўласцівую яе карэннаму насельніцтву этнічную адметнасць. Не спрыяць гэтаму не магла ніводная з хрысціянскіх канфесій, тым больш самая масавая – праваслаўная. Нарэшце ў яе з’явілася рэальная магчымасць сплаціць велізарны доўг беларускаму народу за свой актыўны ўдзел у яго русіфікацыі. Магчыма, такое і здарылася б, не будзь сумнавядомага майскага рэферэндуму 1995 года, які ў процівагу здароваму сэнсу надаў статус дзяржаўнай і рускай мове, што імгненна вярнула ёй страчаныя за гады нацыянальна-культурнага адраджэння пазіцыі ў абслугоўванні грамадскага жыцця і нават выйсці на новыя рубяжы. Вынікі рэферэндуму не распаўсюджваліся на царкоўна-рэлігійную дзейнасць, але ўжо сам факт адсутнасці ўсякага запатрабавання на беларускую мову ў грамадстве дазваляў спыніцца з надзвычай нясмелым, марудным увядзеннем яе ў праваслаўнае набажэнства. Негатыўныя наступствы рэферэндуму маглі б не паўплываць на дзейнасць толькі шчыра адданых беларускай нацыянальнай ідэі духоўных асобаў. З-за кароткага часу нацыянальна-культурнага адраджэння такія асобы не маглі сфармавацца ў патрэбнай колькасці, таму беларусізацыя праваслаўнага набажэнства, не паспеўшы набыць належнага размаху, завяршылася безвынікова. Царква, як і 100-150 гадоў таму, не адчыняе дзверы беларускай мове. Яе ведае толькі невялічкая колькасць тых, хто вядзе вернікаў да Бога.

Не перабольшу, калі скажу: мала да якой з прафесій з такой катэгарычнасцю можа ставіцца патрабаванне аб абавязковым валоданні і карыстанні прыроднай для беларусаў мовай, а не завезенай да нас з якой-небудзь суседняй краіны мовай, як да служыцеляў хрысціянскай веры. Іх ніколькі не выратоўвае ад найвялікшага граху хаванне за хітра навязанай народу другой дзяржаўнай мовай і карыстанне ёю ў сваёй працы з прыхаджанамі. Перавага павінна быць аддадзена яго першароднай, а не пад стогадовымі прымусамі навязанай яму мовы, да чаго прыклала і працягвае прыкладваць нямала намаганняў Беларуская праваслаўная царква. З асаблівай настойлівасцю такой антынацыянальнай справай займаліся і займаюцца іерархі, накіраваныя ў наш край Маскоўскай патрыярхіяй. Даўно наспеў час, каб вышэйшыя пасады ў Беларускай праваслаўнай царкве Беларусі займалі яе дзеці, узгадаваныя ў родных, а не ў чужых культурна-моўных традыцыях, што намнога аблегчыць развязванне празмерна застарэлай праблемы ўвядзення беларускай мовы ў праваслаўныя храмы.

Не ў прыклад хрысціянскім дзеячам іншых краін сучаснае праваслаўнае духавенства Беларусі за рэдкім выключэннем не ў стане і не жадае працаваць у яе культурна-моўным рэчышчы. Не толькі самыя высокія іерархі, але і многія шараговыя папы з’яўляюцца носьбітамі чужых для нашага краю культурна-моўных стандартаў, да якіх як толькі могуць цягнуць – і не без поспеху – сваіх прыхаджан. Сучаснае праваслаўнае духавенства Беларусі так далёка стаіць ад яе нацыянальных інтарэсаў, як гэта было характэрна царкве ў самыя горшыя часы панавання ў нас царскага рэакцыйнага рэжыму. У свеце не знайсці краіны з такой істотнай колькаснай перавагай праваслаўных у складзе вернікаў, дзе б гэтая канфесія так, як на Беларусі, не лічылася з нацыянальнымі інтарэсамі. Усім вядома, якую вялікую ролю адыграла і адыгрывае праваслаўная царква ў распаўсюджванні, ва ўмацаванні прыродных культурна-моўных асноў рускага, балгарскага, сербскага, румынскага і іншых народаў. На Беларусі ж яна будуе сваю дзейнасць, кіруючыся зусім іншымі падыходамі, таму і служыць не ўзбагачэнню нацыянальна-духоўнага жыцця, а, наадварот, яго русіфікацыі, што, натуральна, вядзе да этнічнай дэградацыі, вымірання беларусаў.

У праваслаўных святароў Беларусі так мала павагі да яе першаснага роднага слова, што з іх вуснаў яно не гучыць нават і ў дзень, калі мы штогод на пачатку верасня адзначаем Свята беларускага пісьменства. Апошнім часам яно праходзіць так урачыста, што ствараецца ўражанне, нібыта ў нас няма аніякіх праблем з выжываннем беларускай мовы. Як на мой розум, дык нам больш патрэбна было б у гэты дзень на ўсім сур’ёзе гаварыць пра шляхі выратавання беларускай мовы ад поўнага заняпаду, чым баяць пра ўяўныя дасягненні ў развіцці пісьменства. Зараз, як ніколі раней, звужана сфера ўжывання беларускай мовы на пісьме. І каб з удзельнікамі Святабеларускага пісьменства правялі дыктант, лёгка ўявіць, колькі было б выстаўлена “калоў” і “двоек”.

Кіраўніцтва праваслаўнай царквы ўпарта не жадае ўпусціць беларускае слова ў свае нядзельныя рэлігійна-асветніцкія перадачы, якія рэгулярна транслююцца па радыё. А вось услед за імі імша з каталіцкага касцёла гучыць па радыё толькі па-беларуску. Ці ж гэта не паказальны прыклад для праваслаўнай царквы, каб нарэшце ад дэструктыўнай, русіфікатарскай дзейнасці перайсці на прагрэсіўныя пазіцыі беларусізацыі?

Лішнім было б тлумачыць, чаму сёння рускамоўнае праваслаўе на Беларусі зусім не знаходзіць сабе падтрымкі сярод актывістаў, шчырых прыхільнікаў беларускага нацыянальнага Адраджэння. Чужое слова ў набажэнстве – гэта нонсенс для любога цывілізаванага народа. Таму супраць такой заганнай практыкі не могуць не выступаць сучасныя цвёрдай нацыянальнай пазіцыі беларусы. У адказе на пытанне рэдакцыі газеты “Наша слова”: “Што табе дае беларуская мова?”, даследчык, літаратар Уладзя з Мормаля слушна адказаў: “Родная мова – гэта мая рэлігія, і калі святарства не прызнае маёй мовы, я ў супярэчнасці з такімі святарамі і з такімі набажэнствам”. Блізкі да яго думкі адказ на гэтае пытанне ў бухгалтаркі Галіны: “Я веру ў Бога. Але мне не падабалася служба ў праваслаўнай царкве, бо нават не заўсёды ўсё разумела. Стала хадзіць на службы ў касцёл і выглядала той расклад, калі яны вяліся па-беларуску. А цяпер я знайшла сваю уніяцкую царкву, дзе не гучыць ніводнага чужога слова”.

З вялікім болем даводзіцца канстатаваць, што з усіх краін, дзе панавальнае становішча ў рэлігійным жыцці займае праваслаўная царква, толькі на Беларусі яна вядзе набажэнства не на роднай мове карэнных жыхароў. Такога нічым нельга апраўдаць. Гэта найвялікшая недарэчнасць, бо ганьбуецца ж не штосьці другараднае, а мова, якая прыйшла да беларусаў ад Бога. Ці ж не павінна шанаваць яе царква?

Знаходзячыся і па сёння па-за беларускім нацыянальна-культурным, моўным полем, праваслаўная царква, як і ў далёкія часы Расійскай імперыі, цалкам пазбаўляе сябе права быць духоўным лідэрам тытульнага народа Беларусі. Гэтая ганаровая місія працягвае заставацца вакантай і цяжка сказаць, якой хрысціянскай канфесіі яна дастанецца. Такое пытанне вырашаецца не колькасцю вернікаў, а адданасцю той ці іншай хрысціянскай канфесіі беларускай нацыянальнай ідэі. За рускамоўнай праваслаўнай царквой на Беларусі такое не назіралася раней і не назіраецца зараз. За ўвесь перыяд ХVІІІ—ХХ стст. мы не можам залічыць і дзесятка высокіх духоўных асобаў праваслаўнай царквы ў разрад апосталаў беларускага нацыянальна-культурнага Адраджэння, у тым ліку і сучаснага. На пачатку яго многімі думалася, што, мо, хоць рэштка гадоў ад ХХ ст. выдзеліць такую фігуру ад праваслаўных святароў. Не выдзеліла. Шматгадовы актыўны ўдзел праваслаўнай царквы ў русіфікацыі беларускага народа – гэта яе вялікі грэх не толькі перад гвалтам, па-хітраму адарванымі ад родных культурна-моўных каштоўнасцяў людзьмі, але і перад самім Богам, бо беларусаў сварыў Ён не дзеля таго, каб нейкія сілы, нават і ў папоўскіх рызах, аддалі іх у ахвяру любой з формаў асіміляцыі. Без шырокага прынароднага пакаяння праваслаўнага духавенства Беларусі за грубую нацыянальна-культурную, моўную дыскрымінацыю яе карэннага насельніцтва ніяк нельга прызнаць дзейнасць гэтай хрысціянскай канфесіі за адпаведную святому беларускаму нацыянальнаму ідэалу.

Праваслаўная царква, будучы моцна адарванай ад прыродных беларускіх культурна-моўных традыцый, не можа быць зацікаўленай у захаванні, недатыкальнасці дзяржаўнага суверэнітэту Бацькаўшчыны. Яе найхутчэйшага палітычнага аб’яднання з Расіяй мо ніхто так не прагне, як высокія асобы гэтай хрысціянскай канфесіі. Нешта падобнае ўжо чыніў у другой палове ХVІІІ ст. епіскап Георгій Каніскі. Праўда, у яго на гэта былі пэўныя прычыны: настойлівая лацінізацыя каталіцкім касцёлам праваслаўнага насельніцтва. Каб уратаваць яго, неаднаразова прасіў імператрыцу Кацярыну ІІ інкарпараваць Беларусь у склад Расіі. І гэта адбылося. Але неўзабаве такое гвалтоўнае далучэнне не задавальняла і самога Г. Каніскага, бо ўбачыў, што палітыка Расіі зусім не адпавядала беларускам інтарэсу. Дзе гарантыя, што такога не адбудзецца і гэтым разам?

Як бачым, сапраўднай перабудовы праваслаўнай царквы, у што так верылі, чаго так чакалі многія адраджэнцы, не адбылося. Яна была і застаецца на беларускай зямлі выразнікам рускай нацыянальнай ідэі, не фармуе ў сваіх вернікаў погляду на сябе яе на адметную ад іншых народаў супольнасць, у тым ліку і ад рускага этнасу. Характар дзейнасці, мова набажэнства гэтай хрысціянскай канфесіі ніколькі не адпавядаюць яе сучаснай назве – Беларуская праваслаўная царква. Слова “беларуская” абавязвае і свецкія, і духоўныя арганізацыі ва ўсім надаваць прыярытэты беларускаму і найперш культуры і мове. Першароднае месца рускай культуры і мовы ў дзейнасці гэтай канфесіі дае ўсе падставы называць яе Рускай праваслаўнай царквой на Беларусі. Думаю, гэтаму не будуць пярэчыць і свецкія ўлады, паколькі іх палітыка ў культурна-моўнай сферы накіравана на забеспячэнне поўнага панавання тут рускага фактару.
Для ўсіх уважлівых да падзей у царкоўным жыцці людзей не з’яўляецца сакрэтам, што наша дзяржава з асаблівай павагай ставіцца менавіта да праваслаўя, як да самай масавай у краіне канфесіі. Тлумачыцца такое зусім не ўплывам на ўладныя структуры калісьці сказаных вядомым германскім палітычным дзеячам, князем Бісмаркам (1815—1898) слоў: “Нацыя моцная тады, калі ў ёй пераважаюць аднаверцы” і, значыцца, можна спадзявацца, што надыдзе час і беларусаў праваслаўе зробіць такімі. Зрошчванне дзяржаўных структур з праваслаўем адбываецца на агульнасці іх падыходаў да развязвання праблемы канчатковай русіфікацыі беларускага народа з мэтай іх поўнага растварэння ў рускім этнасе. Усё гэта вельмі добра нагадвае сумнавядомую ў айчыннай гісторыі русіфікатарскую палітыку часоў віленскага генерал-губернатара Міхаіла Мураўёва (1863—1864).

Фармальна для апраўдання такой супярэчнай беларускаму інтарэсу дзейнасці сучаснага праваслаўнага духавенства ў яго больш чым дастаткова важкіх падстаў. Па-першае, давялося, маўляў, прыйсці да кіраўніцтва царквою ў час, калі ўжо даўно сфармавалася яе антыбеларуская накіраванасць. Па-другое, знаходзімся пад патранажам дзяржавы, палітыка якой больш адпавядае, асабліва пасля майскага рэферэндуму 1995 года, рускім, чым беларускім нацыянальна-культурным і моўным стандартам. Па-трэцяе, сістэма народнай адукацыі, за рэдкім выключэннем, навучае маладыя пакаленні ў рускай мове, таму ім не проста будзе зразумець праваслаўнае набажэнства ў беларускай мове. Па-чацвёртае, праваслаўе, як і ўсялякая іншага канфесія, ёсць найважнейшы кампанент культуры, а паколькі ў апошняй, галоўным чынам у яе прафесійных, элітарных пластах, сёння на Беларусі прыярытэт надаецца рускаму фактару, іншым чынам да яго не можа ставіцца і праваслаўная царква. Вось тут і паспрабуй на поўным сур’ёзе патрабаваць ад яе кіраўнікоў немагчымага: адысці ад русіфікатарскага курсу, які так мэтанакіравана, няўхільна праводзяць у жыццё сама дзяржава, падведамныя ёй органы і ўстановы народнай адукацыі і культуры, афіцыйныя сродкі масавай інфармацыі. Проста лёгка было б крытыкаваць праваслаўнае духавенства тады, калі б названыя структуры працавалі на нацыянальны інтарэс, а яно стаяла ў баку. Хаця гісторыі вядомы выпадкі – і не такія ўжо і рэдкія – калі не дзяржава, а рэлігія адыгрывала вырашальную ролю ў выратаванні свайго народа ад культурна-моўнай асіміляцыі. Чаму б не ўзяць на сябе такую высакародную, боскую місію і Беларускай праваслаўнай царкве?

У сваім ігнараванні беларускім нацыянальным інтарэсам кіраўнікам праваслаўнай царквы вельмі зручна хавацца за спінамі сваіх ледзь не франтальна зрусіфікаваных вернікаў. Ну як жа, могуць запярэчыць, звяртацца да іх па-беларуску, калі яны практычна нідзе не чуюць роднага слова і самі не карыстаюцца, не валодаюць ім, дзякуючы адной з “перадавых” у свеце сістэм народнай адукацыі?

Было б недаравальна не заўважыць, не лічыцца з усім гэтым злом. Русіфікацыя беларусаў ужо даўно перасягнула дапушчальную мяжу, вывела іх на фінішную прамую да канчатковага растварэння ў рускай культурна-моўнай стыхіі. Але ж яны маюць усе падставы чакаць дапамогі ад тых, хто прывёў іх да такой страшэннай дэнацыяналізацыі. Праваслаўная царква больш за ўсе іншыя хрысціянскія канфесіі пастаралася аб гэтым і, як бачым, не адмаўляецца ад такой заганнай, шкоднай практыкі і пасёння. Дзякаваць Богу, хоць каталіцкі касцёл усвядоміў сваю віну ў паланізацыі беларускага народа і пакрысе сплочвае яму свае даўгі. Калі праваслаўнае духавенства на Беларусі па-ранейшаму будзе трымацца рускіх ідэалаў, бездакорна служачы Маскоўскай патрыярхіі, а касцёл прыбаўляць у беларускасці, значыцца, нацыянальнай рэлігіяй у нас стане не праваслаўе, а каталіцызм, што з цягам часу абавязкова зробіць апошні самай масавай па колькасці вернікаў, самай прэстыжнай і самай патрэбнай Беларусі канфесіяй. Нядаўна прышлыя ў праваслаўе былыя зацятыя атэісты не вызначаюцца цвёрдасцю рэлігійных перакананняў, і калі ў іх нацыянальнай самасвядомасці пачнуць адбывацца пазітыўныя зрухі – а гэта непазбежна –? яны без усялякіх хістанняў перакінуцца ў лона той канфесіі, якая будзе будаваць сваю дзейнасць у адпаведнасці з беларускай нацыянальнай ідэяй. Бесперспектыўна любая хрысціянская канфесія, якая не будзе лічыцца з гэтай святой, выратавальнай для беларусаў ідэяй. Архіабсурдна, што гэтай азбучнай ісціны не ў стане (а можа не жадаюць?) уцяміць нават на самых высокіх паверхах свецкай і духоўнай уладаў, у самых элітарных колах інтэлігенцыі.

Сваю гаворку пра людзей у сане свяшчэннаслужыцеляў, што так нястомна пашыраюць на абсягах нашай Бацькаўшчыны чужыя для яе прарускія ідэі, культурна-моўныя стандарты, хацелася закончыць добра вядомым біблейскім выразам: “Ды даруе ім Бог, бо яны самі не ведаюць, што твораць”. Але падумаў, што іх вуснамі, калі яны бэсцяць нашую нацыянальную гісторыю, культурна-моўную спадчыну, павучаюць беларусаў не быць самімі сабой, прызнаць сябе нарэшце часткай іншага народа хоць у статусе паднявольнага, кіруе не якая-небудзь невядомая сіла, а зусім усвядомленае жаданне сцерці, выкараніць з нетраў і паверхні нашай зямлі ўсё, што сведчыць пра пражыванне на ёй людзей з адметнай культурай і мовай. Таму свой артыкул лепш закончу такімі словамі: беларускі народ яшчэ ніколі так блізка не падыходзіў да мяжы свайго этнічнага вымірання, як сёння. Яго віны ў гэтым няма ні на ёту. Да такога бядотнага стану ён прыйшоў і ідзе пад магутным напорам дзяржаўнай палітыкі русіфікацыі, шчырым прыхільнікам і актыўным правадніком якой была і ёсць праваслаўная царква. Упэўнены, у беларускага народа знойдуцца здаровыя сілы, каб паспяхова супрацьстаяць асіміляцыйнай навале. Калі ў гэты адказны час праваслаўная царква па-ранейшаму будзе працаваць у рускім культурна-моўным рэчышчы, знаходзіцца па-за беларускім нацыянальным інтарэсам, у яе абавязкова ўзнікнуць сур’ёзныя праблемы з забеспячэннем жаданага аўтарытэту ў адроджаным грамадстве.

Леанід Лыч, доктар гістарычных навук, прафесар

Падзяліцца: