Нашы славутыя землякі
Уладзімір Клішэвіч
Уладзімір Сідаравіч Клішэвіч - вядомы паэт беларускай эміграцыі.
 Нарадзіўся
ў 1914 г. y в. Краснадворцы. Прага ведаў i любоў да літаратуры
прывяла пасля заканчэння Старобінскай сямігодкі, Слуцкіх настаўніцкіх
курсаў, рабфака БДУ на літаратурны факультэт Мінскага вышэйшага
педінстытуту (цяпер Беларускі педагагічны ўніверсітэт імя М.Танка),
дзе ў 1933-36 гг. вучыліся многія паэты: Валеры Маракоў, Тодар
Кляшторны, Тодар Лебяда, Мікола Гваздоў, Сяргей Грахоўскі, Масей
Сяднёў. Аднак усе яны сталі ахвярамі бязлітасных сталінскіх рэпрэсій.
Давялося i Уладзіміру з 4-га курса педінстытуту пайсці па катаржных
этапах ад Мінска да Калымы. Ён быў асуджаны за "наццэмаўшчыну"
i атрымаў 10 гадоў. У прадчуванні арышту Клішэвіч напісаў верш
"I жыцьцё i нямая трывога" (1935), дзе выказаў думку,
што i яго не абміне трагічны лёс беларусіх "нацдэмаў".
Амаль пяць гадоў малады паэт адпакутаваў на калымскіх капальнях.
У 1940 г. ён разам з М.Сяднёвым, Т.Лебядой быў прывезены ў Мінск
на перагляд справы. Клішэвічу, Сяднёву, Лебядзе, Хмару, Бярозкіну,
іншым вязням пашчасціла цудам ацалець i ад нямецкай бамбёжкі,
i ад энкавэдысцкага расстрэлу.
Першыя юнацкія творы Клішэвіча друкаваліся з
1931 г. у раённай i акруговай слуцкай газетах. Вершы, што снаваліся
ў памяці, падтрымлівалі яго ў Мінскай турме, на перасыльных этапах,
калі маладому паэту згадваліся дарагія сімвалы далёкай Радзімы.
Вярнуўшыся ў родную вёску, Уладзімір доўгі час
адыходзіў ад перажытага. Аднак душа паэта зноў пачала ажываць.
Вяртанне з ГУЛАГу было бязрадасным, бо вакол грукацела вайна,
зноў на Радзіме гаспадарылі чужынцы. Клішэвіч працаваў па сваёй
прафесіі ў "Слуцкай газэце", што паводле савецкіх законаў
лічылася здрадай. Трагедыя ГУЛАГу i "крывавы пакос вайны"
зліваюцца ў творах Клішэвіча першапачатковага перыяду творчасці
(1937-44) y адно непадзельнае бедства, перажыванае ім самім i
Бацькаўшчынай, што стварае экстрэмальны псіхалагічны стан. Такія
цяжкія песімістычныя настроі абумоўлівалі i мастацкую палітру
яго вершаў.
Вобразы-сімвалы Беларусі, знітаванасць асабістага
i агульнага яскрава прасочваюцца ў многіх вершах. Ён часта згадвае
халодную Сібір, праклятую Калыму, пра што сведчыць верш "У
забоі" - своеасаблівая карціна Дантавай апраметнай. У гэтым
чужым, зледзянелым краі маладому паэту ўспаміналіся родныя нівы,
жыло адно памкненне, каб "толькі на волі, на Радзіме сваёй
паміраць". У вершах раскрываецца традыцыйная для эмігранцкай
паэзіі тэма горкай долі вязня. Клішэвіч першы прынёс у Беларусь
вестку пра смерць у сталінскім канцлагеры выдатнага беларускага
паэта Уладзіміра Хадыкі і ў 1942 г. напісаў верш, прысвечаны яго
памяці.
Ваенны перыяд творчасці У.Клішэвіча пазначаны
інтэнсіўнымі пошукамі ў галіне зместу і формы. Паэт звяртаецца
да традыцый сусветнай літаратуры. Спрабуе сам пісаць антычным
памерам, раскрываючы агульначалавечыя, агульнахрысціянскія праблемы
дабра і зла, шчасця і змагання, радасці і пакутаў у філасофскай
элегіі "Пэнтамэтры". Яна была напісана ў рэчышчы антычнай
медытацыі, на аснове запаветаў Бібліі, мудрасці старажытных філосафаў.
Адчувалася імкненне паспрабаваць свае сілы ў класічных формах
верша, якія створаны ў форме пратэсту і супрацьстаяння катастрафічным
падзеям XX ст.
Вершы пачатковага перыяду творчасці Клішэвіча
на Радзіме ні разу асобнай кнігай не выдаваліся. Большасць гэтых
вершаў (блізу 30) апублікавана ў калектыўным зборніку "Песьняры
Случчыны" (Слуцак, 1943). У ваенныя гады друкаваў свае вершы
на старонках "Беларускай газэты", "Голасу вёскі",
"Раніцы", у часопісе "Новы шлях" і ў мясцовай
"Газэце Случчыны".
Другі перыяд творчасці, які пачаўся з выгнання
ў 1944 г., не прынёс спакою. Трапіўшы, як і многія пісьменнікі-эмігранты,
спачатку ў Германію, потым у ЗША (1948), ён працягваў пісаць.
Давялося нанова пачынаць жыццё ў чужой краіне, дбаць пра матэрыяльны
дабрабыт сям'і, у якой было трое сыноў. Жылі напачатку ў Нью-Ёрку
(Бруклін). Пазней Клішэвіч уладкаваўся на фабрыку, цяжка працаваў,
не заставалася часу на кнігі, на паэзію.
I ўсё ж, нягледзячы на цяжкасці, Клішэвіч імкнуўся
актыўна ўдзельнічаць у беларускім эмігранцкім жыцці. Ён рэдагаваў
часопіс "Беларус у Амэрыцы", быў сябрам згуртавання
"Шыпшына", лічыў, што беларусам трэба аб'яднацца, мець
сваю газету, радыё, часопісы. Пасля ўтварэння радыё "Вызваленьне"
(цяпер - "Свабода") пісаў для яго артыкулы. На пачатку
50-х Клішэвічы пераехалі ў Каліфорнію (Лос-Анжэлес), затым удалося
ўладкавацца выкладчыкам рускай мовы ў адным з каледжаў г. Блумінгтон
(штат Індыяна), дзе ва ўніверсітэце працаваў і Масей Сяднёў.У
1949-50-х гг. Клішэвіч напісаў паэму "Цень сьмерці"
і адаслаў у часопіс "Шыпшына". Аднак Юрка Віцьбіч не
апублікаваў гэты твор, што выклікала спрэчку паміж імі. Паэма
была істотна перапрацаваная і ў 1958 г. апублікаваная ў часопісе
"Прыйсьце". Урыўкі з яе друкаваліся ў "Баявой Ускалосі"
(№ 12, 1972). Не толькі паэма "Цень сьмерці", але і
многія вершы пазначаны душэўным надломам, балючай памяццю пра
далёкую Айчыну, пра лёс свайго пакалення.
1937 год назаўсёды застаўся чорнай адзнакай у
лёсах ацалелых вязняў ГУЛАГа. У.Клішэвіч, калі жыў ужо ў далёкай
Амерыцы, у 1957 г. піша своеасаблівы верш-напамін "Менская
турма (1937, 20-годзьдзе Кастрычніка)", нагадваючы ўсяму
свету, як адгукнуўся гэты страшны юбілей на жыццёвым шляху беларускіх
талентаў.
Вершы Клішэвіча розных гадоў друкаваліся на старонках
эмігранцкіх часопісаў ("Шляхам жыцьця", "Беларуская
думка", "Веда", "Сакавік" і інш.). Газета
"Бацькаўшчына" (1953, №41-42) змясціла цыкл выбраных
вершаў паэта, прысвечаных жонцы і сябру Марыі Клішэвіч. У часопісе
"Шыпшына" Клішэвіч апублікаваў верш Тодара Кляшторнага
"Сад", вынесены ім з Мінскай турмы пасля расстрэлу гэтага
таленавітага паэта. Многія вершы Клішэвіча ўвайшлі ў анталогію
беларускай паэзіі, выдадзеную ў Мюнхене (1955) пад назваю "Ля
чужых берагоў". Першы асобны зборнік вершаў паэта быў апублікаваны
ў Саўт-Рыверы (штат Нью-Джэрсі) у 1964 г. пры спрыянні Саюзу беларуска-амерыканскай
моладзі. Пад сімвалічнай назвай "Далячынь" былі змешчана
большасць вершаў, напісаных у 30-50-х гг. Гэты першы паэтычны
асобнік рэдагаваў і выдаў у сваёй друкарні Я.Золак. У аснову "Далячыні"
былі пакладзеныя вершы з рукапіснага зборніка Клішэвіча "Мора
гневу", напісанага за гады жыцця ў Еўропе і Азіі.
Вершы Клішэвіч працягваў пісаць і далей, але
найвышэйшым дасягненнем яго творчасці пазнейшага перыяду (60-70-я
гг.) стала манументальная паэма "Васіль Каліна", выдадзеная
ў Лондане ў 1965 г. Яна складаецца з 10-ці раздзелаў. Твор гэты
карыстаўся вялікім поспехам у суайчыннікаў замежжа. На выхад паэмы
часопіс "Беларуская думка" (1965, № 8) змясціў водгукі
літаратараў. Паэму можна назваць вершаваным раманам ліра-эпічнага
накірунку і па аб'ёме, і па глыбокай змястоўнасці. Аўтар разгортвае
шырокую панараму жыцця беларускага грамадства першай паловы XX
ст., выяўляе якасці прадстаўнікоў творчай інтэлігенцыі, іх непаўторны
духоўны свет, драматызм лёсаў. Клішэвіч пісаў сваю паэму ў 60-х
гадах, калі ў савецкай літаратуры падобных твораў не было. Мужна
і праўдзіва раскрываў трагічныя падзеі сталінскай эпохі. Асаблівую
ўвагу ён засяродзіў на вынішчэнні цвету беларускай нацыі - працоўнага
сялянства і свядомай часткі творчай інтэлігенцыі.
Калі выйшла ў свет паэма "Васіль Каліна",
Клішэвіч дасылае некалькі асобнікаў у Нацыянальную бібліятэку
Беларусі. Некаторыя вершы паэта былі надрукаваныя на старонках
газеты "Голас Радзімы", якая ўспрымалася многімі эмігрантамі
як выданне КДБ. Больш за тое, на пачатку 70-х Клішэвіч прыязджаў
у БССР як турыст. Афіцыйныя савецкія ўлады не дазволілі яму наведаць
Краснадворцы і родным "не раілі" сустракацца з эмігрантам,
які прыехаў з капіталістычнай Амерыкі. Хацелася Уладзіміру спаткацца
і з беларускімі паэтамі, асабліва з кім быў знаёмы ў маладосці,
але на сустрэчу прыйшоў толькі Сяргей Грахоўскі.
Другі свой прыезд у СССР Клішэвіч выкарыстаў
для лячэння на водах Каўказа, дзе сустрэўся з В.Гарбуком, з якім
разам вучыўся і адбываў калымскую катаргу. Гэтыя прыезды мелі
няпростыя вынікі. У 1973 г. рэдакцыя тыднёвіка "Голас Радзімы"
выдала невялічкую кніжку вершаў Клішэвіча "Сняцца дні мне
залатыя", куды ўвайшлі настальгічныя вершы 50-70-х гг. і
некалькі практыкаванняў, напісаных як даніна савецкай рэчаіснасці
і лаяльнасці паэта. Гэтыя вершы, невялікая кан'юнктурная паэма
"Шлях у светлае" (пра шчаслівую краіну Саветаў і яе
небывалыя поспехі), уступнае слова аўтара да кніжкі - на ўсё гэта
Клішэвіч пайшоў з адной мэтай, каб пабачыць сваю кніжку, выдадзеную
на Бацькаўшчыне. Аўтар быў вымушаны прыстасавацца да той ідэалогіі,
якую не прымаў і асуджаў.
Але ў выніку Клішэвіч не быў прызнаны на Радзіме,
у той жа час страціў павагу беларускай эміграцыі, якая не даравала
яго пракамуністычнай пазіцыі.
Адарваны з карэннем ад роднай глебы, не прызнаны
Бацькаўшчынай, зняважаны эміграцыйным друкам, паэт памёр ад сардэчнага
прыступу ў 1978 г. Апошнія вершы яго былі звернутыя да Маці-Беларусі.
Лідзія Савік
|
